Құтты білік
type: channel
description: Журнал қазақ, ағылшын, орыс, түркі тілдерінде мақалалар жариялайды. Мерзімділігі – жылына 4 рет. Меншік иесі: «Қазақ тілі оқытушыларының халықаралық бірлестігі» қоғамдық бірлестігі. Қазақстан Республикасы Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркелген. 25.09.2024 ж. № KZ57VPY00102017 – тіркеу куәлігі. Журнал Google Scholar жүйесінде индекстеледі, әр мақалаға Crossref халықаралық агенттігінен DOI идентификаторы беріледі. <img src="[binary]" />
publisher: Қазақ тілі оқытушыларының халықаралық бірлестігі
language: kk
publication name: Құтты білік
issn: 3078-9001
items: Әлемдік тіл білімінде және өзбек тіл білімінде лингвистикалық сараптаманың зерттелуі
items: Өзбек және түрік тілдеріндегі лексикалық омонимдердің көркемдік-танымдық сипаттамалары
items: Қазақ жасөспірімдерінің заманауи коммуникациясындағы англицизмдер
items: Абай Құнанбайұлының «Жапырағы қуарған ескі үмітпен» өлеңінің мәні мен поэтикасы
items: "Мен не болсам, болайын саған садақа..."
items: Синергетика: түркі тілдеріндегі салыстырмалы лингвистиканың консолидациялану парадигмалары
items: Абай туған қасиетті мекен топонимдерінің этимологиясы
items: Абай шығармашылығы және қарақалпақ әдебиеті
items: «Ақ көңілді адамға айт...»
items: Фольклордағы жүріс-тұрыс этикалық нормалары
items: Гагауыз тілі – түркі әлеміндегі шағын, бірақ маңызды тіл
items: Ұлттық ойлау жүйесінің абстрактілі лексиканың қалыптасуына ықпалы
items: Дулат пен Абай шығармаларындағы әдеби көркемдеу құралдарының сабақтастығы
items: Қазақ ұлтының рухани реформаторы Абай әдеби мұрасында адамгершілік пен нақышбандылық
items: «Тірі білім» ілімі: Абай және Ақымет Байтұрсынұлы тұжырымдарының әлем ойшылдары қағидаларымен сабақтастығы
items: Жаһандану жағдайында халықтың рухани қазыналарының орны
items: Т. Қасымбековтың «Сынған қылыш» романындағы ұлттық колоритті бейнелейтін лексикалық коннотациялар
items: Абай Құнанбаев пен Юнус Эмре философиясындағы сүйіспеншілік
items: Абай Құнанбайұлының өлеңдері мен «Қара сөздерінде» қоғамдық құндылықтардың көрінісі
items: Тіл үйренудегі ЖИ: артықшылықтары мен кемшіліктері
items: Абай және түрік әлемі өміршеңдіктің этнолингвистикалық теориясы аясында
items: Абай Құнанбайұлының өлеңдеріндегі жастар мен қарттық түсінігі: жеке және қоғамдық сын
items: Қазақ поэзиясындағы «Сегізаяқ» жанры: Абай дәстүрі және көркемдік құрылымы
items: Ағагелді Алланазаровтың Şol Bir Gezek Uçan İt (Bir Kez Uçan Köpek) атты шығармасы жөніндегі зерттеу
items: Абай қарасөзіндегі «толық адам» идеясы
items: Құдайберген Жұбанов бойынша Абай және оның поэзиясы
items: Асқар Егеубаевтың көркем шығармашылығын талдау
items: Рух пен сөз үндестігі: Мағжан, Абай және Жүсіп Баласағұн шығармаларындағы түркілік концептілер бірлігі
items: ХХ ғасырдың басында қазақ тіліндегі математика ғылымының қалыптасып, дамуы
items: Абай Құнанбайұлы өмір сүрген дәуірдегі тарихи оқиғалар, әлеуметтік және саяси жағдай

Әлемдік тіл білімінде және өзбек тіл білімінде лингвистикалық сараптаманың зерттелуі
type: item
description: Лингвистикалық сараптаманың тарихы тіл білімі мен құқық ғылымдары арасындағы өзара байланыстың дамуымен тығыз байланысты. Бұл сала ХХ ғасырда ғылыми пән ретінде қалыптасып, қазіргі уақытта құқықтық жүйелерде кеңінен қолданылуда. Аталған бағыт тек теориялық тұрғыдан ғана емес, практикалық жағынан да өзектілігін сақтап отыр, лингвистикалық сараптама әдістері мен технологиялары үнемі жаңартылып отырады. Ғалымдар сот лингвистикалық сараптама терминін жинақтаушы ұғым ретінде қарастырады. Бұрын мәтінтанымдық, филологиялық, стилистикалық, семантикалық сараптама сияқты атаулар қолданылған. Алайда сөйлеу әрекетіне қатысты әртүрлі сараптамалық мәселелерді шешуде құқықтық жүйеде сұраныстың артуы бұл салаға көпшілікке түсінікті жаңа атау беруді қажет етті. Осыған байланысты сараптама үдерісінде «лингвистикалық сараптама» термині берік орнықты. Нәтижесінде соттық лингвистикалық сараптама сот сараптамасының дербес түрі ретінде қалыптасты. Бұл сараптама арнайы лингвистикалық білім қолданылмайынша ауызша немесе жазбаша түрде жасалған құқық бұзушылықтарды анықтау мүмкін емес немесе айтарлықтай қиын болатын жағдайларды айқындау үшін қолданылады. Тіл мен сөйлеу бірліктері, сондай-ақ ауызша, жазбаша немесе электрондық түрде тіркелген барлық мәтін түрлері лингвистикалық сараптаманың нысандары болып табылады.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: сот лингвистикасы
  topic: keywords
subject: мәтінтанымдық
  topic: keywords
subject: филологиялық
  topic: keywords
subject: стилистикалық
  topic: keywords
subject: семантикалық
  topic: keywords
creator: Ф.С. Курбанова
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Ф.С. Курбанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/v059s843

Өзбек және түрік тілдеріндегі лексикалық омонимдердің көркемдік-танымдық сипаттамалары
type: item
description: Лингвокогнитивтік тәсіл сөйлеу механизмдерін, әлем бейнесі мен болмыс туралы ақпараттың тілдік санада бейнелену үдерістерін, сөз мағынасын меңгеру мен ұғымды тілдік жадта сақтау, заттар мен құбылыстар белгілерін қабылдау, лексемалардың семантикалық дамуын, сондай-ақ лексикалық мағынаны түсінудегі форма мен мазмұнның арақатынасын талдауда практикалық маңызға ие. Өзбек және түрік тілдеріндегі лексикалық омонимдер семантикалық, құрылымдық-грамматикалық формаға ғана емес, сонымен қатар когнитивтік құрылыммен байланысты мазмұнға да ие болады. Осы тұрғыдан алғанда, өзбек және түрік тілдеріндегі лексикалық омонимдерді лингвокогнитивтік бағытта талдау бұл тілдердің ойлауды қалыптастыру және дамыту, қабылдау, елестету, менталдық лексиконмен байланысты ерекшеліктерін айқындауда маңызды. Мақалада лексикалық омонимдер ойлауды дамыту факторы ретінде сипатталып, туйық, аския жанрлары, сондай-ақ ийһом мен тәжнис көркемдік тәсілдері когнитивтік-семантикалық тұрғыдан талданады.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: омонимия
  topic: keywords
subject: лексикалық омонимдер
  topic: keywords
subject: тіларалық омонимдер
  topic: keywords
subject: түйдек ұйқас (туюқ)
  topic: keywords
subject: тәжнис
  topic: keywords
creator: М. Абдурахманова
rights: Авторлық құқық (c) 2025 М. Абдурахманова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/80596a98

Қазақ жасөспірімдерінің заманауи коммуникациясындағы англицизмдер
type: item
description: Бұл мақалада англицизмдер мен ағылшын сленгтерінің қазіргі заманғы қазақ күнделікті сөйлеуіне қалай әсер ететіні қарастырылады. Қазіргі заманғы қарым-қатынас әдістері және мәдени сөйлеудегі жаңа сөздерді қолдану ерекше әсер етеді. Зерттеуде қазіргі заманғы қазақ тіліне ағылшын тілінен енген тілдік бірліктер пайдаланылады. Мақалада олардың онлайн қарым-қатынас арқылы таралу ерекшеліктері және жастар мен ересектер арасындағы қазақ тілдік ортасына әсері, сондай-ақ ұрпақтар мен жас топтары арасындағы түсініспеушіліктердің ықтималдығы зерттеледі. Мақалада сондай-ақ күнделікті қарым-қатынаста мұндай сөйлеуді белсенді қолданудың артықшылықтары мен тәуекелдері, сондай-ақ қазақ тілінің өзіндік ұлттық сипатын сақтаудың маңыздылығы зерттеледі. Өйткені, ана тілінің құндылығы англицизмдерді қолдану арқылы жоғалады.
subject: Қазақ тіл білімі
  topic: section
subject: англицизмдер
  topic: keywords
subject: қарым-қатынас
  topic: keywords
subject: тіл
  topic: keywords
subject: жастар
  topic: keywords
subject: қазіргі заман
  topic: keywords
subject: тіл мәдениеті
  topic: keywords
subject: кірме сөздер
  topic: keywords
subject: инновация
  topic: keywords
subject: қазақ тілі
  topic: keywords
subject: тілдік байланыстар
  topic: keywords
subject: тілдің өзгеруі
  topic: keywords
creator: Л.А. Бугенова
creator: Л.Е. Бастаубаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Л.А. Бугенова, Л.Е. Бастаубаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/mxzd6a16

Абай Құнанбайұлының «Жапырағы қуарған ескі үмітпен» өлеңінің мәні мен поэтикасы
type: item
description: Абай Құнанбайұлы өз шығармашылығын адамгершілік құндылықтарды, білім мен ғылымды іздеуге шақыруға, тіл қасиеті мен сөз қадірін, өнерді түсінуге және тыңдаушысына ұғындыруға арнады. Сондықтан ақынның аталмыш идеяларды сақтай отырып, өлең поэтикасынан ажырамай, шебер ұсынуы шығармашылық шеберлік сипатын айқындайды. Ақын шығармашылығының астарлы мәнін тану, зерттеу, поэтикалық қырын саралау қазіргі әдебиеттану ғылымы үшін де, жалпы ұлт мәдениеті мен философиясы үшін де өзекті. Зерттеудің мақсаты – Абай Құнанбайұлы поэзиясының мағыналық өзегі мен поэтикалық сипатын айқындау. Мақалада Абай Құнанбайұлының «Жапырағы қуарған ескі үмітпен» өлеңінің мән-мағынасын тың көзқараспен сипаттауға және өлең поэтикасын талдауға, өлең өлшемдерінің ерекшеліктерін анықтауға, соған сай зерттеу тұжырымдарын жасауға баса назар аударылады. Өлеңнің көркемдік көрінісінің шеңбері мен ақын тарапынан жүзеге асырылған шығармашылық ізденіс, ішкі толғаныс көріністерін бақылау, логикалық талдау және интерпретациялау, сонымен қатар поэтикалық талдау әдістері жүзеге асырылады. Зерттеудің негізгі материалы ретінде ақынның поэзиясы маңызды рөл атқарады. Мақалада назарға алынған теориялық ақпарат пен авторлық тұжырымдар жұмыстың теориялық мәнін айқындаса, нақты өлеңге жүргізілген поэтикалық талдау үлгісі практикалық сипатын танытады.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: поэтика
  topic: keywords
subject: мән
  topic: keywords
subject: ақын
  topic: keywords
subject: Абай Құнанбайұлы
  topic: keywords
subject: поэзия
  topic: keywords
creator: А.Т. Кембаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А.Т. Кембаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/m4yrrs58

"Мен не болсам, болайын саған садақа..."
type: item
description: Мақалада Алаш қозғалысының көрнекті өкілдері, қазақ әдебиетінің ұлы тұлғалары Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатұлы және Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылығына арналған маңызды ойлар мен тұжырымдар ұсынылған. Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері арқылы Алаш идеологиясының негіздері мен ақынның ұлт болашағына деген сенімін, сондай-ақ оның шығармашылық мұрасының рухани құндылығын көрсеткен. Әуезовтің Алаш арыстарына деген ықыласымен байланысты, ол Міржақып Дулатұлы мен Жүсіпбек Аймауытұлының шығармашылығын жоғары бағалағанын атап өту маңызды. Мақалада Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» өлеңі мен «Бақытсыз Жамал» романының қазақ әдебиетіне қосқан зор үлесі мен оның прозасындағы ұлттық мәселелерге арналып жазылған тақырыптар терең талданып, Алаш әдебиетінің дамуына қосқан үлесі көрсетілген. Мақалада сондай-ақ Міржақып Дулатұлының әдеби мұрасының қазіргі заманғы зерттеушілер мен әдебиетшілер тарапынан бағалануы, сондай-ақ қазақ әйелінің тағдырына арналған шығармаларының маңыздылығы сөз болады.
subject: Тұлғатану
  topic: section
subject: Алаш қозғалысы
  topic: keywords
subject: Мағжан Жұмабаев
  topic: keywords
subject: ұлт болашағы
  topic: keywords
subject: Оян, қазақ!
  topic: keywords
subject: Бақытсыз Жамал
  topic: keywords
creator: Қ. Әбдезұлы
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Қ. Әбдезұлы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/dwv2tm93

Синергетика: түркі тілдеріндегі салыстырмалы лингвистиканың консолидациялану парадигмалары
type: item
description: Мақала түркі тілдеріндегі салыстырмалы лингвистиканың консолидациялану парадигмаларын синергетикалық тұрғыдан зерттеуге арналған. Зерттеудің негізгі мақсатында түркі тілдерінің дыбыстық, морфологиялық, синтаксистік және лексикалық ерекшеліктерін бірізді парадигмада негіздеу қарастырылған. Дереккөздерді интеграциялау тәсілдері айқындалып, консолидацияланған парадигмалардың әдіснамасы ұсынылған. Тілдік деректердің синхрондық және диахрондық өлшемдері бірізді концептуалдық платформаға тоғыстырылды. Тарихи лингвистика, типология дәстүрлі әдістері тәсілдермен біріктіріліп, тілдік дереккөздермен үйлестірілді. Өзектілігінде тәжірибеде қолданыла алатын консолидациялық парадигмалар ұсынылды.
subject: Қазақ тіл білімі
  topic: section
subject: салыстырмалы лингвистика
  topic: keywords
subject: түркология
  topic: keywords
subject: консолидациялау парадигмалары
  topic: keywords
subject: тілдік деректер
  topic: keywords
subject: тарихи-типологиялық әдістер
  topic: keywords
subject: корпус лингвистикасы
  topic: keywords
subject: тілдік өзгерістер
  topic: keywords
subject: синергетика
  topic: keywords
creator: С.Б. Коянбекова
creator: Б.С. Жонкешов
rights: Авторлық құқық (c) 2025 С.Б. Коянбекова, Б.С. Жонкешов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/bzjzqm78

Абай туған қасиетті мекен топонимдерінің этимологиясы
type: item
description: Мақалада Абай Құнанбайұлының туған өлкесінің топонимдерінің этимологиялық негіздері ғылыми тұрғыда талданады. Зерттеу барысында ұлы ойшылдар Абай, Шәкәрім және Мұхтар сынды үш алыпты дүниеге әкелген қасиетті Шыңғыстау өңірінің жер-су атауларына тілдік талдау жасалып, олардың шығу төркіні мен семантикалық мәні айқындалады. Авторлар М.Қашқари сөздігіндегі деректерге сүйене отырып, Шыңғыстау бөктеріндегі топонимдердің тарихи-лингвистикалық табиғатын зерделейді. Мақалада келтірілген кейбір жер атауларының моңғол тілінен енгені анықталып, бұл құбылыс түркі және моңғол тілдерінің тарихи туыстығын дәлелдейтін маңызды тілдік дерек ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде өңір топонимдерінің көпшілігі көне түркі және моңғол тілдеріндегі ортақ лексемалармен сабақтас екені көрсетіледі. Мақала AP 26199899 «Шығыс Қазақстанның әдеби және лингвистикалық туризмінің аймақтық интеграциясы: топонимдердің этимологиясы мен мекендік аңыздарды цифрландыру» атты Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі бекіткен мақсатты бағдарламалық жоба аясында жазылды.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: топоним
  topic: keywords
subject: этимология
  topic: keywords
subject: киелі орындар
  topic: keywords
subject: түркі тілі
  topic: keywords
subject: моңғол тілі
  topic: keywords
subject: антротопоним
  topic: keywords
subject: гидроним
  topic: keywords
creator: Б.Н. Бияров
creator: Ж.Қ. Қайырбаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Б.Н. Бияров, Ж.Қ. Қайырбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/50m9rq93

Абай шығармашылығы және қарақалпақ әдебиеті
type: item
description: Қазақ және қарақалпақ әдебиеттерінің байланысын зерттеу барысында Абай Құнанбаев шығармашылығы басты назарда болады. Қазақ, қарақалпақ әдебиеттерінің байланысын зерттеу кезеңінде ұлы Абай шығармашылығы қарақалпақ әдебиетінде сөз болуға тиісті. Оның басты себептерінің бірі қазақ-қарақалпақ халқының өмір сүру ортасының, тілінің бірбіріне жақындығы болса, екіншіден, Абайдың да көркем әдебиеттен сусындағын бастау көзі – халық ауыз әдебиеті. Халықтық дидактикаға құрылған шешендік сөздер, терме-толғаулар әр кез ұлы дарындарға қуат берген. Осы негізде қарайтын болсақ, Бердақ пен Абайдың сөз өнерінде өзіндік биіктен көрінуінде халықтың даналық ойы, бай мұрасы жатыр. Сондықтан қарақалпақ сөз зергерлері Абай туындыларын жатсынбай, өзіне үлгі-өнеге ретінде қабылдады.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай Құнанбаев
  topic: keywords
subject: қарақалпақ әдебиеті
  topic: keywords
subject: аударма мәселесі
  topic: keywords
subject: түркі халықтары
  topic: keywords
subject: туысқандық
  topic: keywords
creator: Т. Торткүлбаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Т. Торткүлбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/dcqvdw55

«Ақ көңілді адамға айт...»
type: item
description: Mақалада қазақ әдебиетінің жарқын өкілдерінің бірі Абай Құнанбаевтың өлеңдерінің тілі, оларда қолданылған лексикалық бірліктер, көркем сөз құралдары туралы сөз болады. Бұл жұмыс әркімнің қолынан келе бермейді. Мұны істеу үшін жаратушының жүрегі өте үлкен болуы, өз халқын шын жүректен сүюі, оның азабын өзінің азабы ретінде қабылдауы және өз өмірін ұлттың өркендеуі үшін тігуі ауыр болады. Осындай тағдырдың иелері арасында қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың болғанына риза боласыз.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Aбай Құнанбаев
  topic: keywords
subject: жазушы
  topic: keywords
subject: жасампаз
  topic: keywords
subject: ақын
  topic: keywords
subject: поэзия
  topic: keywords
subject: лексикалық бірліктер
  topic: keywords
subject: көркем сөз құралдары
  topic: keywords
subject: қазақ әдебиеті
  topic: keywords
subject: түркі халықтары әдебиеті
  topic: keywords
creator: А.Ш. Собиров
creator: З.А. Джурабаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А.Ш. Собиров, З.А. Джурабаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/jxmk3s39

Фольклордағы жүріс-тұрыс этикалық нормалары
type: item
description: Аталған мақалада фольклордың жүріс-тұрыс этикалық нормаларын қалыптастырудағы рөлі қарастырылады. Сонымен қатар автор орыс және қырғыз қоғамдарында адамгершілік әрі моральдық-этикалық нормалардың қалыптасуында «Манас» сияқты батырлық-эпикалық шығармалардың айрықша орын алатынын атап өтеді. Фольклор халық ауыз әдебиетінің аса бай қазынасы ретінде қоғамдағы жүріс-тұрыс этикалық нормаларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ғасырлар бойы жасалып, ұрпақтан ұрпаққа ауызша түрде жеткізіліп келген халықтық шығармалар адамдардың санасына ықпал етіп, олардың дүниетанымы мен құндылықтарын қалыптастырады. Аңыздар, ертегілер, мақал-мәтелдер мен жыр-дастандар арқылы халық өз тарихын, мәдениетін және дәстүрін сақтап, болашақ ұрпаққа табыстайды. Фольклорда әрдайым жақсылық пен жамандықтың, әділеттілік пен әділетсіздіктің күресі бейнеленіп, кейіпкерлер үлгісі арқылы адамгершілік биік қасиеттер дәріптеледі. Халық ертегілеріндегі кейіпкерлердің жүріс-тұрысы мен сөйлеу мәнері арқылы жас тыңдаушылар мен оқушылар жақсы мен жаманды ажыратып, дұрыс шешім қабылдауға үйренеді. Халық шығармашылығының негізін адалдық, отаншылдық, еңбекқорлық, жомарттық пен мейірімділік сияқты моральдық құндылықтар құрайды. Сонымен бірге фольклорда отбасылық құндылықтарға, адамдар арасындағы қарым-қатынастарға және қоғамдағы өзара көмектесуге ерекше назар аударылады. Отбасы қоғамның іргелі институты ретінде қарастырылып, ата-ананы құрметтеу, балаларды тәрбиелеу, сондай-ақ ерлі-зайыптылар арасындағы сүйіспеншілік пен сенім мәселелері қозғалады. Қоғамдық үйлесім, бірлік пен мейірбандық сияқты қасиеттер халықтық шығармаларда көрініс тауып, адамдарды бір-біріне жәрдемдесуге және қолдау көрсетуге үндейді.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: жүріс-тұрыс
  topic: keywords
subject: этикалық нормалар
  topic: keywords
subject: фольклор
  topic: keywords
subject: педагогика
  topic: keywords
subject: тәрбие
  topic: keywords
subject: поэтика
  topic: keywords
subject: мақал-мәтелдер
  topic: keywords
creator: А.Т. Саттарова
creator: Г.С. Жумабаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А.Т. Саттарова, Г.С. Жумабаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/g3w15z44

Гагауыз тілі – түркі әлеміндегі шағын, бірақ маңызды тіл
type: item
description: Гагауыздар – тарихи тағдыры күрделі, этникалық және мәдени тұрғыдан бай түркі халықтарының бірі. Гагауыз тілі – түркі тілдерінің оғыз тобына жататын, тарихи даму барысында әртүрлі тілдік және әлеуметтік факторлардың ықпалын бастан кешкен тіл. Олар негізінен Молдова Республикасының оңтүстігіндегі Комрат автономиялы аймағында тұрады. Өз отандарын Гагауыз Йери деп атайды. Сонымен қатар гагауыздар Украина, Болгария, Түркия, Қазақстан және Ресей жерлерінде де шашыраңқы орналасқан. Гагауыздар христиан дінін ұстанатын түркі тектес халық ретінде де ерекшеленеді. Мақалада гагауыз халқының тарихы, тілі, мәдениеті мен әдебиетіне шолу жасалады. Гагауыз тілі молдаван, румын тілдерінің әсеріне ұшыраса да түркі тілдеріне тән агглютинативтік жүйені сақтай алған. Гагауыз мәдениеті, діні, салт-дәстүріндегі ерекшеліктері «Sarmısak günü» т.б. мысалдармен көрсетіледі. Зерттеушілер Н.З. Гаджиев, В.А. Мошков, Е.С. Сорочяну т.б. еңбектеріндегі пікірлері негізінде түркітектес сөздер гагауыз тілінде көптеп сақталып, әлі күнге дейін қолданыста екендігі, қазіргі жастар тіліндегі кірме сөздерге анализ жасалады.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: гагауыз
  topic: keywords
subject: гагауыз тілі
  topic: keywords
subject: түркітектес елдер
  topic: keywords
subject: тілдік ықпал
  topic: keywords
creator: М.Б. Жукиева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 М.Б. Жукиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/5snmhn48

Ұлттық ойлау жүйесінің абстрактілі лексиканың қалыптасуына ықпалы
type: item
description: Тілдің сөздік қоры үнемі толығып отырады, оның ішінде абстрактілі сөздердің үлесі артып келеді. Тіл дамуының алғашқы кезеңдерінде лексикалық құрам негізінен нақты сөздерден тұрған болса, кейінірек ол абстрактілі сөздермен толыға түседі. Бұл үдеріс адам ойлауының абстракциялау қабілетінің жетілуімен тығыз байланысты. Адамның объектіден тыс белгілер мен қатынастарды тануы, тікелей бақылауға келмейтін құбылыстар мен мәндерді ұғынуы, рухани-адамгершілік әлемінің дамуы абстрактілі сөздердің қалыптасуына негіз болды. Қазіргі адамзат дамуының қарқынды сипаты жаңа абстракт ұғымдардың пайда болуына әсер етеді. Бұған ойлау мен дүниетанымның күрделенуі, адам мен әлем туралы білімнің тереңдеуі, рухани әлемнің дамуы, мемлекеттік басқару мен экономиканың өркендеуі, ауқымды ақпаратты ықшам түрде жеткізу қажеттілігі, сондай-ақ интернет, компьютерлік технологиялар, аудиовизуалды өнімдер мен ғарыш саласындағы ғылыми-техникалық жетістіктер себеп болып отыр. Мақалада абстракт сөздердің қалыптасуындағы адам факторының рөлі және олардың сөздік қордағы орны анықталады. Абстракт сөздердің пайда болуындағы рационалдық танымның маңызы көрсетіледі. Адам факторын айқындау мақсатында дамуы төмен халықтар тіліндегі абстракт ұғымдардың аталу ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар өзбек халқының бастапқы менталдық ерекшеліктерінің тілдегі көріністеріне мысалдар келтіріледі.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: антропоцентризм
  topic: keywords
subject: абстракция
  topic: keywords
subject: эмоциялық таным
  topic: keywords
subject: рационалдық таным
  topic: keywords
subject: менталитет
  topic: keywords
subject: сөздік қор
  topic: keywords
subject: абстракт сөздер
  topic: keywords
creator: М.К. Хакимова
rights: Авторлық құқық (c) 2025 М.К. Хакимова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/g6m4xh11

Дулат пен Абай шығармаларындағы әдеби көркемдеу құралдарының сабақтастығы
type: item
description: Бұл мақалада қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері – Дулат Бабатайұлы мен Абай Құнанбайұлы шығармаларындағы әдеби көркемдеу құралдарының қолданылу ерекшеліктері мен арасындағы сабақтастық талданады. Екі ақынның да туындылары терең мазмұнымен, ұлттық болмыс пен заман шындығын бейнелеудегі көркемдік шеберлігімен ерекшеленеді. Зерттеу барысында олардың қолданған троптары мен фигуралары – эпитет, метафора, теңеу, гипербола, риторикалық сұрақ, ирония сынды көркемдік тәсілдер сараланып, ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындалады. Сондай-ақ, Дулат поэзиясындағы дәстүрлі көркемдік үрдістердің Абай шығармашылығында қалай дамып, жаңаша сипат алғаны да назарға алынады. Жұмыс нәтижесінде қазақ поэзиясындағы көркемдік эволюция мен әдеби сабақтастықтың маңызды қырлары ашылады.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: эпитет
  topic: keywords
subject: метафора
  topic: keywords
subject: теңеу
  topic: keywords
subject: гипербола
  topic: keywords
subject: риторикалық сұрақ
  topic: keywords
subject: ирония
  topic: keywords
subject: көркемдік тәсілдер
  topic: keywords
subject: әдеби сабақтастық
  topic: keywords
creator: Э.К. Пертаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Э.К. Пертаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/8zay8805

Қазақ ұлтының рухани реформаторы Абай әдеби мұрасында адамгершілік пен нақышбандылық
type: item
description: Абай Құнанбаев өзінің қайталанбас есімі мен теңдесі жоқ шығармашылық мұрасы арқылы қазақ халқын әлемдік аренада танытқан, Шығыс ойшылдарының жарқын өкілі ретінде танылған ұлы тұлға. Оның шығармаларында терең сопылық-философиялық ойлар, адам табиғаты мен қоғамды терең талдаулар, кемел тұлғаны тәрбиелеуге бағытталған идеялар көрініс табады. Мақалада Абай шығармашылығындағы гуманизм, адамгершілік қағидалары, білім мен тәрбиеге деген көзқарастар, сондай-ақ нақшбандийлік тәлімнің іздері жан-жақты зерттеледі. Абай шығармалары адамның рухани дамуы, моральдық кемелдікке жету, өз-өзіне және қоғамға жауапкершілікпен қарау, нәфсін тазалау және этикалық тәрбие алу мәселелерін қамтиды. Сонымен қатар, Абай өзінің рухани ұстазы ретінде Әлішер Нәуәидің идеяларынан үлкен әсер алған, өмірді сүю, әділдік, адамгершілік және нақшбандийлік принциптерін шығармаларында үйлестіргені көрсетіледі. Мақала оқырманға Абай шығармашылығындағы философиялық, этикалық, педагогикалық және рухани ерекшеліктерді терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, Шығыс әдебиетінде қалыптасқан гуманистік дәстүрлерді зерттеп, олардың қазіргі білім беру жүйесіндегі, этика мен мораль тәрбиесіндегі рөлін көрсетуге бағытталған. Абай мен Навоидің ойларының үйлесімі қазіргі қоғамдағы рухани даму мен моральдық құндылықтарды қалыптастыру үшін маңызды болып табылады, бұл олардың шығармашылық мұрасының өзектілігін, терең ғылыми және практикалық мәнін айқын көрсетеді.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: дарға
  topic: keywords
subject: шығармашылық мұра
  topic: keywords
subject: нақшбандылық тәлім
  topic: keywords
subject: ойшыл
  topic: keywords
subject: шығыс әдебиетінің даңқты тұлғалары
  topic: keywords
subject: насихат
  topic: keywords
subject: адамгершілік қасиеттер
  topic: keywords
creator: А.А. Асроров
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А.А. Асроров (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/nhb2gh56

«Тірі білім» ілімі: Абай және Ақымет Байтұрсынұлы тұжырымдарының әлем ойшылдары қағидаларымен сабақтастығы
type: item
description: Бұл мақалада Абай мен Ахмет Байтұрсынұлының «тірі білім» іліміне қатысты ой-тұжырымдары талданып, олардың әлемдік философиялық дәстүрдегі білім табиғаты жөніндегі тұжырымдамалармен астасу арналары анықталады. Зерттеуде «тірі білім» феноменінің адам тәжірибесіне, рухани толысуға және тұлғалық кемелденуге негізделген көне іргелі теориялармен сабақтастығы кешенді түрде қарастырылады. Мақалада Абайдың рухани-интеллектуалдық жетілуді білімнің басты мақсаты ретінде қарастыруы мен Байтұрсынұлының білімді ұлттық сананы қалыптастырушы әлеуметтік-моральдық күш ретінде пайымдауы салыстырмалы талдау негізінде ашылады. Авторлар олардың көзқарастарынан универсалистік философиялық принциптер мен мәдени-өркениеттік үндестіктерді айқындап, «тірі білімнің» мәнін кең контексте түсіндіреді. Сонымен бірге, Абай мен Байтұрсынұлы идеяларының заманауи білім беру жүйесіндегі тұлғалық даму, құндылыққа бағдарланған оқыту және сыни-шығармашылық танымды дамыту сияқты өзекті мәселелерді шешудегі әлеуеті негізделеді. Зерттеу нәтижелері «тірі білім» концепциясының қазіргі педагогикалық дискурс үшін де өзектілігін көрсетеді.
subject: Тіл мен әдебиетті оқыту әдістемесі
  topic: section
subject: тірі білім
  topic: keywords
subject: іргелі ғылым
  topic: keywords
subject: заманауи білім беру
  topic: keywords
subject: дүниетаным
  topic: keywords
creator: Ж.Т. Дәулетбекова
creator: Қ.М. Рай
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Ж.Т. Дәулетбекова, Қ.М. Рай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/986gh958

Жаһандану жағдайында халықтың рухани қазыналарының орны
type: item
description: Мақалада қырғыз халқы арасынан шыққан дана, білімді және олуя тұлғалардың тәрбиелік тәжірибесі зерттеледі. Бұл тұлғалардың пайымдары мен ойлары өмірде дәлелденген, қазіргі күнге дейін жеткен және жастарды тәрбиелеуде маңызды үлес қосқан. Олар адамға сирек берілетін көрегендік, ақыл-парасат және кырақылық қасиеттерімен ерекшеленген. Дана тұлғалардың сөздері тек тәрбиелік мақсатта қолданылған жоқ, сонымен қатар қоғамдағы рухани құндылықтарды сақтап, дәстүрлі білім мен өмірлік тәжірибені ұрпаққа жеткізуге қызмет етті. XXI ғасырдағы жаһандану үдерісі қоғамның барлық саласына әсер етіп, адамдар арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі өзгертті. Бұл процесс халықтың рухани қазынасына деген қатынасты қайта қарауға, олардың тәрбиелік тәжірибесін заманауи педагогикалық ғылым тұрғысынан зерттеуге қажеттілік туғызды. Халық даналарының ой-пікірлері, көрегендігі, өмірлік тәжірибесі және тәрбиелік тәсілдері жас ұрпақты тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады. Осы тұрғыдан алғанда, олардың сөздері мен әрекеттері қазіргі заман педагогикасы үшін өзекті болып, жас жеткіншектердің рухани және адамгершілік дамуына оң әсерін тигізеді. Мақалада халық даналарының тәжірибесін зерттеу арқылы қазіргі білім беру жүйесіне енгізуге болатын әдістемелік ұсыныстар қарастырылады.
subject: Тіл мен әдебиетті оқыту әдістемесі
  topic: section
subject: данышпан
  topic: keywords
subject: білімді
  topic: keywords
subject: дана
  topic: keywords
subject: тәрбие
  topic: keywords
subject: тәжірибе
  topic: keywords
subject: пайым
  topic: keywords
subject: өмірде
  topic: keywords
subject: көреген-көсем
  topic: keywords
subject: ерекше
  topic: keywords
subject: жат көріністер
  topic: keywords
creator: Н.Т. Коргонбекова
creator: Н.Б. Апазбекова
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Н.Т. Коргонбекова, Н.Б. Апазбекова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-12-26
publication date: 2025-12-26
doi: 10.71078/kv06ce82

Т. Қасымбековтың «Сынған қылыш» романындағы ұлттық колоритті бейнелейтін лексикалық коннотациялар
type: item
description: Бұл мақалада Төлөгөн Қасымбековтың «Сынған қылыш» романындағы лексикалық коннотациялар арқылы ұлттық колоритті беру ерекшеліктері жан-жақты зерттеледі. Лексикалық коннотация – сөздің негізгі (денотациялық) мағынасына қоса, оған қосымша эмоциялық, мәдени, әлеуметтік немесе тарихи реңк үстейтін тілдік құбылыс. Зерттеудің мақсаты – романда кездесетін символдық және мәдени жүкке ие тілдік бірліктер арқылы кейіпкерлердің ішкі дүниесін, халықтың тарихи санасын, рухани құндылықтарын және әлеуметтік нормаларын ашып көрсету. Мақалада лексикалық коннотациялар жеті негізгі бағыт бойынша топтастырылды: тарих пен мифология, көшпелі өмір салты, табиғи және өңірлік атаулар (топонимдер), салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптар, әлеуметтік құндылықтар, отансүйгіштік, туыстық қатынастар. Әрбір бағыт бойынша романдағы мысалдар терең талданып, олардың эмоциялық, әлеуметтік және мәдени мәндері түсіндірілді. «Ат жалынан біткерелік», «жұрт деп күйіктік», «бекайбат қағаз», «ырым болсын», «сыр сандық» сияқты фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер қырғыз халқының ұлттық дүниетанымын, әлеуметтік қарым-қатынастар жүйесін және рухани құндылықтарын көркем түрде жеткізудің тәсілдері ретінде қарастырылды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қырғыз тілінің көркемдік және бейнелеу мүмкіндіктерін лингвистикалық әдістер арқылы ашып көрсету, коннотацияның ұлттық мәдениетті танытудағы қызметін дәлелдеу. Мақаланың практикалық маңызы – қырғыз халқының ұлттық бірегейлігін нығайтуға, тілдік мұрасын сақтауға және болашақ ұрпаққа жеткізуге үлес қосу. Сонымен қатар, зерттеу қырғыз тілін үйретуде, әдеби шығармаларды түсіндіруде, тіл мен мәдениеттің өзара байланысын зерттеуде маңызды дереккөз бола алады. Роман қырғыз халқының рухани әлемін, тарихи жадысын және мәдени ерекшеліктерін бейнелеген көркем әрі лингвомәдени құндылық ретінде бағаланады.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: лексикалық коннотация
  topic: keywords
subject: ұлттық реңк
  topic: keywords
subject: салт-дәстүр
  topic: keywords
subject: рухани әлем
  topic: keywords
subject: мәдени мұра
  topic: keywords
subject: болмыс
  topic: keywords
subject: лингвомәдени дереккөз
  topic: keywords
creator: Құтбү Озубековна Надырбаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Құтбү Озубековна Надырбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/ezw0b177

Абай Құнанбаев пен Юнус Эмре философиясындағы сүйіспеншілік
type: item
description: XIX ғасырда алғашқы үлгілері қалыптаса бастаған қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы саналған Абай Құнанбаев – қазіргі қазақ әдебиетінің ең маңызды өкілдерінің бірі. Ол алған білімі мен сусындаған қайнар көздерінің нәтижесінде қалыптастырған жаңа әрі заманауи философиялық көзқарастарымен кейінгі көптеген ақындарға шабыт берді. Әсіресе оның Қара сөздері мен өлеңдері қазақ әдебиетіне тың серпін әкелді. Абай философиясының өзегінде – адам. Ол адамға тән қасиеттерді сипаттай отырып, халықты надандық, ізгілік, достық, сүйіспеншілік, махаббат, адалдық, мейірімділік, дәстүр мен әдет-ғұрып секілді көптеген ұғымдар төңірегінде ойлануға жетелейді. Қазақ қоғамындағы кемшіліктерді, надандық пен жалқаулықты сынаған Абай Қара сөздерінде өткір тіл қолданды. Оның сыны тек қазақ халқына ғана емес, барша мұсылман қоғамына және жалпы адамзатқа арналды. Абай секілді Юнус Эмре де өз дәуірінің асқақ дауысы әрі ғасырлардан асып жеткен үннің символы болды. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында өмір сүрген түрікмен дервіші Юнус Эмре – түрік әдебиетінің аса көрнекті ақындарының бірі. Ол тарихта махаббат пен сүйіспеншілік жыршысы ретінде белгілі. Шығармаларында ең көп қозғаған тақырыбы – сүйіспеншілік пен махаббат. Жаратушыға деген сүйіспеншіліктің нәтижесінде барлық жаратылысты сүю қажеттігін уағыздады. Адамға деген сүйіспеншілік болмаған жағдайда, тіпті ғибадаттың өзі мәнсіз екенін жырлады. «Мен адамдардың жүрегін жасауға келдім» деген Юнус Эмре арқылы түрік тілі махаббат пен мағына тілі ретінде қайта түлеп, жаңа болмысқа ие болды. Оның шығармаларындағы басты философия – Абайдікі секілді адам және оған тән ең асыл құндылық – сүйіспеншілік. «Жаратқанды Жаратқаннан сүйемін» деген Юнус Эмренің ойы мен «Адам баласының ақыретте жауап берері – жаратылыстағы әділет пен сүйіспеншілік» деген Абайдың көзқарасы өзара үндеседі. Әртүрлі кеңістікте, түрлі қырынан қарастырылғанымен, екеуінің де философиялық жүйесінде ең көп көрініс тапқан ортақ ұғым – сүйіспеншілік. Адамға деген махаббат төңірегі…
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай Құнанбаев пен Юнус Эмре философиясындағы сүйіспеншілік
  topic: keywords
creator: Самет Азап
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Самет Азап (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/v0vwjb77

Абай Құнанбайұлының өлеңдері мен «Қара сөздерінде» қоғамдық құндылықтардың көрінісі
type: item
description: Бұл мақалада ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік және ой-саналық жаңғыру үдерісінде маңызды рөл атқарған Абай Құнанбайұлының өлеңдері мен қара сөздері арқылы қоғамдық құндылықтардың қалай бейнеленгені қарастырылады. Абай – тек ақын ғана емес, сонымен қатар моральдық философ әрі ағартушы ретінде қазақ мәдениетінің жаңғыруында жетекші тұлға болған. Ол өз өлеңдерінде жеке жауапкершілік, адамгершілік, еңбекқорлық, білім және діни сана тақырыптарын қозғап, тұлғалық негізде құндылықтар жүйесін қалыптастырды. Ал «Қара сөздер» атты прозалық еңбегінде бұл құндылықтарды тікелей, жүйелі және сыни тұрғыда талдап, қоғамның кемшіліктерін ашып көрсетті. Мақалада Абайдың өлеңдері мен қара сөздері салыстырмалы түрде талданып, адамгершілік, оқу-білім, еңбек, әділет және дін секілді негізгі тақырыптар бойынша формалық және мазмұндық ұқсастықтар анықталады. Өлеңдерде көбінесе көркем, бейнелі тіл қолданылса, «Қара сөздерде» қарапайым әрі тәрбиелік сипаттағы тіл басым. Екі жанрда да Абайдың түпкі мақсаты – қазақ халқын надандық, жалқаулық пен моральдық азғындаудан арылтып, «адам бол» ұраны төңірегінде саналы әрі ізгілікті қоғам қалыптастыру. Абайдың бұл идеялары тек ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамына емес, қазіргі Қазақстанның да әлеуметтік-мәдени дамуына терең әсерін тигізіп отыр.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай Құнанбайұлы
  topic: keywords
subject: Қара сөздер
  topic: keywords
subject: қазақ әдебиеті
  topic: keywords
subject: қоғамдық құндылықтар
  topic: keywords
subject: адамгершілік пен білім
  topic: keywords
creator: Дөне Арслан
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Дөне Арслан (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/smndwc72

Тіл үйренудегі ЖИ: артықшылықтары мен кемшіліктері
type: item
description: Ғылыми зерттеудің мақсаты – жасанды интеллекттің (ЖИ) тіл үйретудегі артықшылықтары мен мүмкін болатын кері әсерлерін кешенді талдау арқылы білім беру жүйесінде оның орны мен ықпалына баға беру. ЖИ-ді тіл оқыту контекстінде интеграциялаудың негізгі бағыттары: интерактивтік жаттығуларды құрастыру, сөйлесу дағдысын дамыту, автоматтандырылған түзету мен бағалау және оқыту нәтижелілігін арттыру. Идея – ЖИ құралдарын тиімді пайдалану арқылы жеке оқу траекторияларын қалыптастыру, оқу мотивациясын көтеру және тіл үйренудің қолжетімділігін арттыру. Ғылыми және практикалық маңызы – зерттеу нәтижелері оқытушылар мен білім беру ұйымдарына ЖИ-дің сабақ үдерісіндегі қызметі мен шектеулері жөнінде нақты түсінік береді. Бұл әдістемелер қазақ тілін оқытуда қолдануға қолайлы, әрі инновациялық педагогикалық тәжірибені дамытуға ықпал етеді. Зерттеу әдіснамасы – әдеби шолу, салыстырмалы талдау, практикалық кейс–зерттеу (Duolingo, ChatGPT, Qazaq AI, т.б.) және автордың сапалық қорытындысы. Әдістердің комбинациясы зерттеуге жүйелі құрылым мен сенімді нәтижелер алуға мүмкіндік берді. Негізгі нәтижелер мен талдаулар: ЖИ тіл үйренудегі интерактивтілікті, уақыт үнемдеуді, жеке оқыту жолын, кері байланыс және объективті бағалауды қамтамасыз ететінін көрсетті. Алайда, адаммен тікелей қарым-қатынас тапшылығы, қате немесе жалған ақпарат таралу қаупі, шығармашылық пен сыни ойлаудың шектелуі сынды кемшіліктері анықталды. -
subject: Тіл мен әдебиетті оқыту әдістемесі
  topic: section
subject: жасанды интеллект, нейрожелі, QazGPT, генерациялау, платформа, лингвистикалық модель
  topic: keywords
creator: А.Ш. Смаилова
creator: С.А. Рахымберлина
creator: Б.О. Рахимбаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А.Ш. Смаилова, С.А. Рахымберлина, Б.О. Рахимбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/aytybp84

Абай және түрік әлемі өміршеңдіктің этнолингвистикалық теориясы аясында
type: item
description: Тіл тек қарым-қатынас құралы емес; Ол сондай-ақ мәдени бірегейлікті, тарихи жады мен әлеуметтік тиесілілікті ең күшті тасымалдаушылардың бірі болып табылады. Тілдерді қорғау және сақтау тек лингвистикалық мәселе ретінде ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-саяси және мәдени мәселе ретінде де қарастырылады. Осы тұрғыда этнолингвистикалық өміршеңдік теориясы тілдің қоғамдық өмірде қолданылу жиілігін, ұрпақтар арасындағы берілуін және әлеуметтік функционалдығын зерттейтін көп өлшемді теориялық көзқарас болып табылады. Қарастырылып отырған теория; Ол тілдің әлеуметтік контексте өмір сүре алатындығын анықтайтын «мәртебе, демографиялық құрылым және институционалдық қолдау факторлары» негізінде осы көп деңгейлі процесті талдауға мүмкіндік береді. Бұл зерттеуде өміршеңдіктің этнолингвистикалық теориясы аясында қазақ зиялысы, ойшылы Абай Құнанбаевтың түркі әлеміндегі мәдени-тілдік рөлі ерекше атап өтілді. Абай өлеңдері, философиялық ойлары мен тәрбиелік көзқарасы қазақ түрік тілін ғана емес, түркі әлемінің ортақ мәдени жады мен тілдік бірлігін сақтап қалудың іргелі қайнар көзі ретінде ерекше көзге түседі. Абай тіл тек қатынас құралы емес дейді; әлеуметтік бірегейліктің, тарихи жадының және мәдени сабақтастықтың тасымалдаушысы ретінде қарастырылады; Ол өз еңбектерінде тілді адамгершілік құндылықтармен, тәрбиемен, интеллектуалдық түрлендірумен байланыстыру арқылы қоғамның санасын көтеруді мақсат етті. Абайдың зияткерлік мұрасы түркі әлемі үшін тарихи тұрғыдан да, қазіргі кезде де, әсіресе, ортақ тілдік сананы қалыптастыру және мәдени тұрақтылық тұрғысынан стратегиялық маңызға ие. Абай шығармалары тек әдеби немесе философиялық байлық емес; Сондай-ақ түрік әлеміндегі тілге негізделген сәйкестік құрылысының үздіксіздігін қамтамасыз ететін күшті тірек болып саналады. Осы тұрғыда Абайдың тіл туралы түсінігі мен шығармаларының түрік қауымдары арасындағы этнолингвистикалық байланысты нығайтудағы орны осы зерттеудің негізгі тақырыбын құрайды.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: Абай Құнанбаев
  topic: keywords
subject: этнолингвистикалық өміршеңдік
  topic: keywords
subject: түркі әлемі
  topic: keywords
subject: тіл бірлігі
  topic: keywords
subject: мәдени тұрақтылық
  topic: keywords
creator: Ариф Байрам
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Ариф Байрам (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/xsp4hp22

Абай Құнанбайұлының өлеңдеріндегі жастар мен қарттық түсінігі: жеке және қоғамдық сын
type: item
description: Бұл мақала – қазіргі заманғы қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Абай Құнанбайұлының поэзиясы мен прозалық мәтіндерінде кездесетін жастық пен қарттық тақырыптарын жеке және қоғамдық деңгейде сын тұрғысынан зерделеуді мақсат етеді. Абайдың ойлау жүйесінде жастық – білімге, ерік-жігер мен адамгершілікке ие болуы тиіс әлеуетті кезең ретінде сипатталса, қарттық – өткеннің есебімен сабақтасқан даналық кезеңі ретінде ұғынылады. Ұлы Әбдірахманға арналған өлеңдерінде Абай өзінің жас ұрпақ жайлы идеалын бейнелесе, «Қара сөздердегі» қарттық бейнелері ішкі жан толғанысы мен өкініш ұғымдарымен сипатталады. Зерттеуде Абайдың поэзиясы мен қара сөздеріндегі жастық пен қарттық кезеңдері арасындағы ой бірлігі, адамгершілік жауапкершілік пен жеке тұлғаның қалыптасу үдерісі тұрғысынан талданады. Бұл тақырыптық талдаулар Абайдың адам туралы түсінігін тек жеке даму емес, қоғамның қайта жаңғыруы тұрғысынан да айқындайды. Қорытындылай келе, Абайдың жастық пен қарттық туралы идеялары өз дәуірінен асып түсетін жалпыадамзаттық философияны ұсынады және тәрбиеленген жас пен дана қарттық арасында орнауы тиіс тепе-теңдікке назар аударады.
subject: Тұлғатану
  topic: section
subject: Абай Құнанбайұлы, жастық, қарттық, Қара сөздер, қазақ әдебиеті, адамгершілік тұтастық
  topic: keywords
creator: Мұстафа Саид Арслан
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Мұстафа Саид Арслан (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/n1xy1a84

Қазақ поэзиясындағы «Сегізаяқ» жанры: Абай дәстүрі және көркемдік құрылымы
type: item
description: Бұл мақалада қазақ әдебиеттануында маңызды орын алатын «Сегізаяқ» поэтикалық формасы қарастырылады. «Сегізаяқ» – әр шумағы сегіз жолдан тұратын, 5 және 7–8 буынды жолдардың кезектесуі арқылы құрылатын өлең түрі. Абай Құнанбаев бұл форманы қазақ поэзиясына енгізіп, оның көмегімен философиялық, сыншылдық және дидактикалық ойларын жеткізген. Зерттеуде рифмалық ерекшеліктері, шумақ құрылымы және оның көркемдік мәні талданады. Бұл форманың өзбек әдеби дәстүрінде дәлме-дәл баламасы жоқ екендігі атап өтіледі.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай Құнанбаев, сегізаяқ, қазақ поэзиясы, поэтикалық форма, жанр, буын, рифма, әдебиеттану, көркемдік құрылым, абайтану
  topic: keywords
creator: Б.И. Кодирова
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Б.И. Кодирова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/jnsk3x53

Ағагелді Алланазаровтың Şol Bir Gezek Uçan İt (Bir Kez Uçan Köpek) атты шығармасы жөніндегі зерттеу
type: item
description: Бұл мақалада Ағагелді Алланазаровтың Şol Bir Gezek Uçan İt атты повесті табиғат аясында күшіктің жеке болмысын қалыптастыруға талпынысын суреттейтін өсу баяны шеңберінде қарастырылады. Повестің негізгі өзегі – жеке тұлғаның ішкі дамуы мен қоғамдық немқұрайдылық арасындағы қайшылық. Möngözlüje (Мөңгөзліже) атты күшіктің табыннан бөлініп қалғаннан кейінгі өмір үшін күресі және кездескен қиындықтары достық, қорқыныш, ынтымақтастық және әлеуметтік жатсыну тақырыптарымен ұштасып өрбиді. Шығармадағы кейіпкерлер – Лақ, Қыран, Түлкі, Тасбақа, Қасқыр, Ара, Жылан, Торғайлар – әрі жеке символдық мәнге, әрі түрікмен халқының құндылықтарын, әзіл-қалжыңын және мәдени санасының қабаттарын бейнелеуші қызметке ие. Баяндау тілі фразеологиялық байлығымен, еліктеуіш дыбыстарымен және ішкі диалогтарымен ерекшеленеді. Повесть сырттай балаларға арналған туынды болып көрінгенімен, көпқабатты құрылымы арқылы ересек оқырманға да, педагогке де тәрбиелік әрі мәдени талдау жасауға мүмкіндік береді.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Ағагелді Алланазаров, түрікмен әдебиеті, балалар әдебиеті, жануарлар туралы хикаялар, жеке тұлғалық қалыптасу
  topic: keywords
creator: Седанур Бенли
creator: Сонер Сағлам
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Седанур Бенли, Сонер Сағлам (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/ydwp0h75

Абай қарасөзіндегі «толық адам» идеясы
type: item
description: Қазақ рухани мәдениетінде поэзияның алатын орны ерекше. Адам және қоғам өмірінің ең көкейтесті, ең күрделі және маңызды мәселелерін қозғаған, толғаған, өмірге қажетті құндылықтарды егжей-тегжейіне жеткізе талдап, жіктеп беретін поэзия болды. Бұл мәселеде Абай поэзиясының орны ерекше. Абай поэзиясының тілі, шеберлігі, мазмұн тереңдігі, астары сайын далада тарап жатқан поэтикалық шығармалардан басқаша, өзгеше болды. Жай көзге ашыла қоймайтын адам табиғатының тылсым сырларын өте терең бейнелегені соншалық кейбір өлеңдерінің мән-мағынасын абайтанушылар әлі де талдау үстінде. Абай өлеңдерін бірден толық түсіне қоюдың оңай емес екендігін кезінде Ахмет Байтұрсынов атап айтқан еді.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай, ақын, қарасөздер, таным, толық адам
  topic: keywords
creator: А. Тұрсынбаева
creator: Х.А. Шімшек
rights: Авторлық құқық (c) 2025 А. Тұрсынбаева, Х.А. Шімшек (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/ympaje44

Құдайберген Жұбанов бойынша Абай және оның поэзиясы
type: item
description: Құдайберген Жұбанов (1899–1938) – ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның аса көрнекті түркітанушысы және ағартушысы. Сталиннің қызыл қырғынының құрбаны болып, небәрі 38 жыл ғана өмір сүргеніне қарамастан, ол қазақ тілінің негізгі мәселелерін талдауға арналған көптеген ғылыми еңбектер жазып үлгерді. Алайда Жұбанов тек тілші ғана емес еді; ол қазақ әдебиеті мен оның өкілдерін бағалауға бағытталған маңызды зерттеулер де жүргізді. Солардың ішінде ең маңыздыларының бірі – қазіргі қазақ әдебиетінің негізін қалаушы деп танылған Абай Құнанбаевқа арналған «Абай – Қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласы. Бұл еңбегінде Жұбанов Абай поэтикасын қалыптастырған факторларды, ақынды нәрлендірген қайнар көздерді және оның Шағатай әдебиеті дәстүрінен бөлініп, өзіндік дара ақын болып қалыптасуын түсіндіреді. Дегенмен, сол дәуірдің саяси жағдайына байланысты Жұбановтың кейбір пайымдарынан Кеңес өкіметінің идеологиялық дискурсының ізі байқалады. Бұл зерттеуде Құдайберген Жұбановтың «Абай – Қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласында Абай Құнанбаевқа әдеби сын тұрғысынан қалай қарағаны талданып, кеңестік әдеби сын қалыптастырған қағидалардың оған қалай ықпал еткені айқындалады.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: Абай Құнанбаев, Құдайберген Жұбанов, социалистік реализм, әдеби сын.
  topic: keywords
creator: Эджем Гүл Илек
creator: Өмер Фарук Атеш
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Эджем Гүл Илек, Өмер Фарук Атеш (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/bgr79144

Асқар Егеубаевтың көркем шығармашылығын талдау
type: item
description: Асқар Егеубаевтың шығармашылығын талдауда әдеби сын көркем шығармаға эстетикалық баға беріп ғана қоймай, бейнеленген өмір шындығының көркемдік шындыққа қалайша айналғандығын саралайды, оның мән-маңызын түсіндіреді, әдеби өмірдің бүгінгі ерекшелігін айқындап, бағыт сілтейді. Асқар Егеубаев поэтикасының ұлттық сипаты ақын шығармашылығының ерекше қыры. Ол өзін осы тұрғыда жан-жақты көрсете алған ірі ақын. Оның ұлтжанды, елсүйгіш ақын екенін, шығармаларындағы патриотизм мәселелерін туған жер мен халқының, оның салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының алдында тізе бүккен үлкен адамгершілігін өлеңдеріндегі ұлттық идеяларымен сабақтастыра жырлаған. Шығармашылығындағы әдеби сынның әдебиет тарихынан бір айырмашылығы ол – бүгінгі шығармаларды талдап, оларға қазіргі кезең талаптары тұрғысынан баға беру. Сын көне заманда туса да, ол ұзақ уақыт автордың тікелей көркем шығарманы ұнатуы немесе ұнатпауы дәрежесінен аса алмайды, және әдебиеттің жанрлары жіктеліп, өркен жая бастаған сайын әдеби сынының мақсаты мен міндеті де күшейе түседі. Сондай-ақ Асқар Егеубаевтың сыншылдық ой-пікірдің туу да, өркендеу тарихы әр кезеңде, әр әдебиетте әр қилы болды. Мақалада ақынның қазақ халқы мен оның өмірлік ұстанымдарына, ұлы тұлғаларына, қасиетті тілі мен киелі жеріне зор құрметпен қарайтынын сөз етіп қана қоймай, үлгі аларлық, өнегелі іс екенін ерекше айтқан жөн. Жалпы, ақын поэзиясындағы патриотизм мәселесінің ұрпақ тәрбиесіне зор үлес қосатыны сөз болады. Сан қилы талант иесінің, өмірдің сан алуан сырларын тілге тиек етіп, оны асқақ рухпен айтуы ақынның суреткерлік шеберлігінің, көркемдік шешімдер жасаудағы ұтқырлығының ғажайыптығын саралап айқындадық.
subject: Әдебиеттану
  topic: section
subject: әдебиеттану
  topic: keywords
subject: әдеби сын
  topic: keywords
subject: поэтика
  topic: keywords
subject: проза
  topic: keywords
subject: патриотизм
  topic: keywords
subject: ұлттық мүдде
  topic: keywords
creator: Нұрсәуле Берікқызы
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Нұрсәуле Берікқызы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/c9a2k922

Рух пен сөз үндестігі: Мағжан, Абай және Жүсіп Баласағұн шығармаларындағы түркілік концептілер бірлігі
type: item
description: Бұл мақалада ХХ ғасырдың басындағы көрнекті ақын Мағжан Жұмабаевтың шығармаларындағы түркілік концептілер жүйесі жан-жақты қарастырылады. Зерттеу барысында ақын поэзиясында кездесетін «Күн», «Отан», «Бірлік», «Ерлік», «Аруақ», «Тәңір» сияқты ұғымдардың мән-мағынасы ашылып, олардың қазақ халқының тарихи жады мен ұлттық дүниетанымындағы орны мен қызметі талданады. Бұл концептілер тек тілдік құрал емес, сонымен қатар халықтың рухани болмысын бейнелейтін көркемдік-когнитивтік бірліктер ретінде бағаланады. Мағжан Жұмабаев – түркілік рухани мұраның жалғастырушысы ғана емес, оны жаңа заманның талаптарына сай түрлендіріп, қазақ әдебиетінде терең философиялық мазмұнмен өрнектей білген ақын. «Тәңір» мен «Аруақ» концептілері арқылы оның поэзиясында мифопоэтикалық, эпикалық сипаттармен қатар, тарихи және экзистенциалдық ой-түйіндер көрініс табады. Мақалада Мағжан поэзиясындағы бұл концептілер Абай Құнанбайұлы мен Жүсіп Баласағұн шығармаларымен салыстырылады. Түркілік дүниетанымның сабақтастығы мен көркемдік дәстүр жалғастығы мәселелері де сөз болады. Сонымен қатар, ақын лирикасындағы ұлттық мінез, фольклорлық дәстүрлер, мәдени кодтар мен тарихи сана мәселелері де қамтылады. Ақын шығармаларының тілдік көркемдігі, метафоралық өрнегі және поэтикалық құрылымы да назардан тыс қалмайды. Мағжан поэзиясы арқылы ұлттық сана мен идеяның жаңғыруы көркем тілде бейнеленіп, оның қазақ әдебиетіндегі орны айқындалады.
subject: Қазақ тіл білімі
  topic: section
subject: Мағжан Жұмабаев, концепт, түркілік дүниетаным, Құтты білік, Абай, лингвомәдениеттану
  topic: keywords
creator: Ж.С. Таласпаева
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Ж.С. Таласпаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/tpyzq844

ХХ ғасырдың басында қазақ тіліндегі математика ғылымының қалыптасып, дамуы
type: item
description: Мақалада көрнекті ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың қазақ тілінде математикалық терминдер жасаудағы ұстанымдары қарастырылады. Авторлар Сәтбаевтың «Алгебра» оқулығына сүйене отырып, терминжасамдағы әдіс-тәсілдерін, қазақ тілінің сөзжасамдық мүмкіндіктерін пайдаланудағы ерекшеліктерін талдайды. Ғалымның терминдерді ұлттық дүниетанымға жақындатуы, қазақ тұрмысына тән ұғымдар арқылы түсіндіруі, сондай-ақ халықаралық терминдерді қазақ тілінің дыбыстық заңдылығына бейімдеуі айқындалады. Мақалада Сәтбаевтың терминологиялық ұстанымдары Алаш зиялыларының қағидаларымен сабақтастырыла қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде Қ. Сәтбаевтың терминология саласына қосқан үлесі қазақ әдеби тілінің функционалды стильдерінің дамуына, ғылыми стильдің қалыптасуына ықпал еткені тұжырымдалады.
subject: Қазақ тіл білімі
  topic: section
subject: Қаныш Сәтбаев
  topic: keywords
subject: терминология
  topic: keywords
subject: терминжасам
  topic: keywords
subject: қазақ тілі
  topic: keywords
subject: «Алгебра» оқулығы
  topic: keywords
subject: ғылыми стиль
  topic: keywords
subject: Алаш зиялылары
  topic: keywords
creator: Орынай Жұбай
creator: Алмас Үдербаев
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Орынай Жұбай, Алмас Үдербаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/kpt47t16

Абай Құнанбайұлы өмір сүрген дәуірдегі тарихи оқиғалар, әлеуметтік және саяси жағдай
type: item
description: Қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танылған Абай Құнанбайұлы – қазіргі қазақ әдебиетінің ең ықпалды өкілі. Оның шығармалары, әсіресе «Қара сөздері» зерделенгенде, онда келтірілген ой-пікірлердің болашақ ұрпақты тәрбиелеуде маңызды рөл атқарғаны айқын көрінеді. Абай өз еңбектерінде дәуірінің әлеуметтік және саяси мәселелерін тұрақты түрде қозғап отырды, бұл оның өмір сүрген XIX ғасырдағы тарихи жағдайлармен тікелей байланысты. 1845–1904 жылдар аралығы Абайдың өмір сүрген кезеңін қамтып қана қоймай, қазақ даласының патшалық Ресейдің билігіне толық бағындырылуымен және империяның ыдырау үдерісінің жеделдеуымен ерекшеленді. Бұл күрделі кезеңде қазақ халқы алуан түрлі езгі мен ауыр салықтарға, саяси қысымға ұшырады. Соған қарамастан, Абай сынды тұлғалардың ықпалымен қазақ зиялылары ұлттың мәдени болмысын сақтап, ұлттық сананы оятуға қол жеткізді. Осы арқылы қазақ халқының тарихи сахнадағы орнын бекемдеуге үлес қосты. Дәл осы жағдайларда дүниеге келген Абай шығармалары халықтың күресін ғана бейнелеп қоймай, кейінгі тәуелсіздік қозғалыстарына бағыт-бағдар болған ағартушылық ойларымен ерекшеленеді. Абай Құнанбайұлының рухани мұрасын терең ұғыну үшін оның өмір сүрген дәуіріндегі әлеуметтік-саяси және тарихи ахуалды жан-жақты қарастыру қажет.
subject: Түркітану
  topic: section
subject: Абай Құнанбайұлы
  topic: keywords
subject: Ресей империясы
  topic: keywords
subject: XIX ғасырдағы Қазақстан
  topic: keywords
subject: ұлттық ояну
  topic: keywords
subject: отаршылдық
  topic: keywords
creator: Экрем Аян
creator: Айшенур Кипер
rights: Авторлық құқық (c) 2025 Экрем Аян, Айшенур Кипер (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-03
publication date: 2025-10-03
doi: 10.71078/1j0w5y09