Журнал қазақ, ағылшын, орыс, түркі тілдерінде мақалалар жариялайды. Мерзімділігі – жылына 4 рет. Меншік иесі: «Қазақ тілі оқытушыларының халықаралық бірлестігі» қоғамдық бірлестігі. Қазақстан Республикасы Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркелген. 25.09.2024 ж. № KZ57VPY00102017 – тіркеу куәлігі.
Қазақ тілі оқытушыларының халықаралық бірлестігі
Т. Қасымбековтың «Сынған қылыш» романындағы ұлттық колоритті бейнелейтін лексикалық коннотациялар
Бұл мақалада Төлөгөн Қасымбековтың «Сынған қылыш» романындағы лексикалық коннотациялар арқылы ұлттық колоритті беру ерекшеліктері жан-жақты зерттеледі. Лексикалық коннотация – сөздің негізгі (денотациялық) мағынасына қоса, оған қосымша эмоциялық, мәдени, әлеуметтік немесе тарихи реңк үстейтін тілдік құбылыс. Зерттеудің мақсаты – романда кездесетін символдық және мәдени жүкке ие тілдік бірліктер арқылы кейіпкерлердің ішкі дүниесін, халықтың тарихи санасын, рухани құндылықтарын және әлеуметтік нормаларын ашып көрсету. Мақалада лексикалық коннотациялар жеті негізгі бағыт бойынша топтастырылды: тарих пен мифология, көшпелі өмір салты, табиғи және өңірлік атаулар (топонимдер), салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптар, әлеуметтік құндылықтар, отансүйгіштік, туыстық қатынастар. Әрбір бағыт бойынша романдағы мысалдар терең талданып, олардың эмоциялық, әлеуметтік және мәдени мәндері түсіндірілді. «Ат жалынан біткерелік», «жұрт деп күйіктік», «бекайбат қағаз», «ырым болсын», «сыр сандық» сияқты фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер қырғыз халқының ұлттық дүниетанымын, әлеуметтік қарым-қатынастар жүйесін және рухани құндылықтарын көркем түрде жеткізудің тәсілдері ретінде қарастырылды. Зерттеудің ғылыми маңызы – қырғыз тілінің көркемдік және бейнелеу мүмкіндіктерін лингвистикалық әдістер арқылы ашып көрсету, коннотацияның ұлттық мәдениетті танытудағы қызметін дәлелдеу. Мақаланың практикалық маңызы – қырғыз халқының ұлттық бірегейлігін нығайтуға, тілдік мұрасын сақтауға және болашақ ұрпаққа жеткізуге үлес қосу. Сонымен қатар, зерттеу қырғыз тілін үйретуде, әдеби шығармаларды түсіндіруде, тіл мен мәдениеттің өзара байланысын зерттеуде маңызды дереккөз бола алады. Роман қырғыз халқының рухани әлемін, тарихи жадысын және мәдени ерекшеліктерін бейнелеген көркем әрі лингвомәдени құндылық ретінде бағаланады.
Авторлық құқық (c) 2025 Құтбү Озубековна Надырбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай Құнанбайұлының өлеңдері мен «Қара сөздерінде» қоғамдық құндылықтардың көрінісі
Бұл мақалада ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік және ой-саналық жаңғыру үдерісінде маңызды рөл атқарған Абай Құнанбайұлының өлеңдері мен қара сөздері арқылы қоғамдық құндылықтардың қалай бейнеленгені қарастырылады. Абай – тек ақын ғана емес, сонымен қатар моральдық философ әрі ағартушы ретінде қазақ мәдениетінің жаңғыруында жетекші тұлға болған. Ол өз өлеңдерінде жеке жауапкершілік, адамгершілік, еңбекқорлық, білім және діни сана тақырыптарын қозғап, тұлғалық негізде құндылықтар жүйесін қалыптастырды. Ал «Қара сөздер» атты прозалық еңбегінде бұл құндылықтарды тікелей, жүйелі және сыни тұрғыда талдап, қоғамның кемшіліктерін ашып көрсетті. Мақалада Абайдың өлеңдері мен қара сөздері салыстырмалы түрде талданып, адамгершілік, оқу-білім, еңбек, әділет және дін секілді негізгі тақырыптар бойынша формалық және мазмұндық ұқсастықтар анықталады. Өлеңдерде көбінесе көркем, бейнелі тіл қолданылса, «Қара сөздерде» қарапайым әрі тәрбиелік сипаттағы тіл басым. Екі жанрда да Абайдың түпкі мақсаты – қазақ халқын надандық, жалқаулық пен моральдық азғындаудан арылтып, «адам бол» ұраны төңірегінде саналы әрі ізгілікті қоғам қалыптастыру. Абайдың бұл идеялары тек ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамына емес, қазіргі Қазақстанның да әлеуметтік-мәдени дамуына терең әсерін тигізіп отыр.
Авторлық құқық (c) 2025 Дөне Арслан (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай Құнанбаев пен Юнус Эмре философиясындағы сүйіспеншілік
XIX ғасырда алғашқы үлгілері қалыптаса бастаған қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы саналған Абай Құнанбаев – қазіргі қазақ әдебиетінің ең маңызды өкілдерінің бірі. Ол алған білімі мен сусындаған қайнар көздерінің нәтижесінде қалыптастырған жаңа әрі заманауи философиялық көзқарастарымен кейінгі көптеген ақындарға шабыт берді. Әсіресе оның Қара сөздері мен өлеңдері қазақ әдебиетіне тың серпін әкелді. Абай философиясының өзегінде – адам. Ол адамға тән қасиеттерді сипаттай отырып, халықты надандық, ізгілік, достық, сүйіспеншілік, махаббат, адалдық, мейірімділік, дәстүр мен әдет-ғұрып секілді көптеген ұғымдар төңірегінде ойлануға жетелейді. Қазақ қоғамындағы кемшіліктерді, надандық пен жалқаулықты сынаған Абай Қара сөздерінде өткір тіл қолданды. Оның сыны тек қазақ халқына ғана емес, барша мұсылман қоғамына және жалпы адамзатқа арналды. Абай секілді Юнус Эмре де өз дәуірінің асқақ дауысы әрі ғасырлардан асып жеткен үннің символы болды. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында өмір сүрген түрікмен дервіші Юнус Эмре – түрік әдебиетінің аса көрнекті ақындарының бірі. Ол тарихта махаббат пен сүйіспеншілік жыршысы ретінде белгілі. Шығармаларында ең көп қозғаған тақырыбы – сүйіспеншілік пен махаббат. Жаратушыға деген сүйіспеншіліктің нәтижесінде барлық жаратылысты сүю қажеттігін уағыздады. Адамға деген сүйіспеншілік болмаған жағдайда, тіпті ғибадаттың өзі мәнсіз екенін жырлады. «Мен адамдардың жүрегін жасауға келдім» деген Юнус Эмре арқылы түрік тілі махаббат пен мағына тілі ретінде қайта түлеп, жаңа болмысқа ие болды. Оның шығармаларындағы басты философия – Абайдікі секілді адам және оған тән ең асыл құндылық – сүйіспеншілік. «Жаратқанды Жаратқаннан сүйемін» деген Юнус Эмренің ойы мен «Адам баласының ақыретте жауап берері – жаратылыстағы әділет пен сүйіспеншілік» деген Абайдың көзқарасы өзара үндеседі. Әртүрлі кеңістікте, түрлі қырынан қарастырылғанымен, екеуінің де философиялық жүйесінде ең көп көрініс тапқан ортақ ұғым – сүйіспеншілік. Адамға деген махаббат төңірегінде тоғысқан бұл екі ақынның әрі рухани, әрі іләһи сүйіспеншілік туралы көзқарастары ғасырлар бойы талай адамға жол көрсетіп келеді. Мақалада Абай мен Юнус Эмренің сүйіспеншілікке қатысты көзқарастары талданып, салыстырылып қарастырылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Самет Азап (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Тіл үйренудегі ЖИ: артықшылықтары мен кемшіліктері
Ғылыми зерттеудің мақсаты – жасанды интеллекттің (ЖИ) тіл үйретудегі артықшылықтары мен мүмкін болатын кері әсерлерін кешенді талдау арқылы білім беру жүйесінде оның орны мен ықпалына баға беру. ЖИ-ді тіл оқыту контекстінде интеграциялаудың негізгі бағыттары: интерактивтік жаттығуларды құрастыру, сөйлесу дағдысын дамыту, автоматтандырылған түзету мен бағалау және оқыту нәтижелілігін арттыру. Идея – ЖИ құралдарын тиімді пайдалану арқылы жеке оқу траекторияларын қалыптастыру, оқу мотивациясын көтеру және тіл үйренудің қолжетімділігін арттыру. Ғылыми және практикалық маңызы – зерттеу нәтижелері оқытушылар мен білім беру ұйымдарына ЖИ-дің сабақ үдерісіндегі қызметі мен шектеулері жөнінде нақты түсінік береді. Бұл әдістемелер қазақ тілін оқытуда қолдануға қолайлы, әрі инновациялық педагогикалық тәжірибені дамытуға ықпал етеді. Зерттеу әдіснамасы – әдеби шолу, салыстырмалы талдау, практикалық кейс–зерттеу (Duolingo, ChatGPT, Qazaq AI, т.б.) және автордың сапалық қорытындысы. Әдістердің комбинациясы зерттеуге жүйелі құрылым мен сенімді нәтижелер алуға мүмкіндік берді. Негізгі нәтижелер мен талдаулар: ЖИ тіл үйренудегі интерактивтілікті, уақыт үнемдеуді, жеке оқыту жолын, кері байланыс және объективті бағалауды қамтамасыз ететінін көрсетті. Алайда, адаммен тікелей қарым-қатынас тапшылығы, қате немесе жалған ақпарат таралу қаупі, шығармашылық пен сыни ойлаудың шектелуі сынды кемшіліктері анықталды. -
жасанды интеллект, нейрожелі, QazGPT, генерациялау, платформа, лингвистикалық модель
Авторлық құқық (c) 2025 А.Ш. Смаилова, С.А. Рахымберлина, Б.О. Рахимбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай Құнанбайұлының өлеңдеріндегі жастар мен қарттық түсінігі: жеке және қоғамдық сын
Бұл мақала – қазіргі заманғы қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Абай Құнанбайұлының поэзиясы мен прозалық мәтіндерінде кездесетін жастық пен қарттық тақырыптарын жеке және қоғамдық деңгейде сын тұрғысынан зерделеуді мақсат етеді. Абайдың ойлау жүйесінде жастық – білімге, ерік-жігер мен адамгершілікке ие болуы тиіс әлеуетті кезең ретінде сипатталса, қарттық – өткеннің есебімен сабақтасқан даналық кезеңі ретінде ұғынылады. Ұлы Әбдірахманға арналған өлеңдерінде Абай өзінің жас ұрпақ жайлы идеалын бейнелесе, «Қара сөздердегі» қарттық бейнелері ішкі жан толғанысы мен өкініш ұғымдарымен сипатталады. Зерттеуде Абайдың поэзиясы мен қара сөздеріндегі жастық пен қарттық кезеңдері арасындағы ой бірлігі, адамгершілік жауапкершілік пен жеке тұлғаның қалыптасу үдерісі тұрғысынан талданады. Бұл тақырыптық талдаулар Абайдың адам туралы түсінігін тек жеке даму емес, қоғамның қайта жаңғыруы тұрғысынан да айқындайды. Қорытындылай келе, Абайдың жастық пен қарттық туралы идеялары өз дәуірінен асып түсетін жалпыадамзаттық философияны ұсынады және тәрбиеленген жас пен дана қарттық арасында орнауы тиіс тепе-теңдікке назар аударады.
Абай Құнанбайұлы, жастық, қарттық, Қара сөздер, қазақ әдебиеті, адамгершілік тұтастық
Авторлық құқық (c) 2025 Мұстафа Саид Арслан (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай және түрік әлемі өміршеңдіктің этнолингвистикалық теориясы аясында
Тіл тек қарым-қатынас құралы емес; Ол сондай-ақ мәдени бірегейлікті, тарихи жады мен әлеуметтік тиесілілікті ең күшті тасымалдаушылардың бірі болып табылады. Тілдерді қорғау және сақтау тек лингвистикалық мәселе ретінде ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-саяси және мәдени мәселе ретінде де қарастырылады. Осы тұрғыда этнолингвистикалық өміршеңдік теориясы тілдің қоғамдық өмірде қолданылу жиілігін, ұрпақтар арасындағы берілуін және әлеуметтік функционалдығын зерттейтін көп өлшемді теориялық көзқарас болып табылады. Қарастырылып отырған теория; Ол тілдің әлеуметтік контексте өмір сүре алатындығын анықтайтын «мәртебе, демографиялық құрылым және институционалдық қолдау факторлары» негізінде осы көп деңгейлі процесті талдауға мүмкіндік береді. Бұл зерттеуде өміршеңдіктің этнолингвистикалық теориясы аясында қазақ зиялысы, ойшылы Абай Құнанбаевтың түркі әлеміндегі мәдени-тілдік рөлі ерекше атап өтілді. Абай өлеңдері, философиялық ойлары мен тәрбиелік көзқарасы қазақ түрік тілін ғана емес, түркі әлемінің ортақ мәдени жады мен тілдік бірлігін сақтап қалудың іргелі қайнар көзі ретінде ерекше көзге түседі. Абай тіл тек қатынас құралы емес дейді; әлеуметтік бірегейліктің, тарихи жадының және мәдени сабақтастықтың тасымалдаушысы ретінде қарастырылады; Ол өз еңбектерінде тілді адамгершілік құндылықтармен, тәрбиемен, интеллектуалдық түрлендірумен байланыстыру арқылы қоғамның санасын көтеруді мақсат етті. Абайдың зияткерлік мұрасы түркі әлемі үшін тарихи тұрғыдан да, қазіргі кезде де, әсіресе, ортақ тілдік сананы қалыптастыру және мәдени тұрақтылық тұрғысынан стратегиялық маңызға ие. Абай шығармалары тек әдеби немесе философиялық байлық емес; Сондай-ақ түрік әлеміндегі тілге негізделген сәйкестік құрылысының үздіксіздігін қамтамасыз ететін күшті тірек болып саналады. Осы тұрғыда Абайдың тіл туралы түсінігі мен шығармаларының түрік қауымдары арасындағы этнолингвистикалық байланысты нығайтудағы орны осы зерттеудің негізгі тақырыбын құрайды.
Авторлық құқық (c) 2025 Ариф Байрам (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қазақ поэзиясындағы «Сегізаяқ» жанры: Абай дәстүрі және көркемдік құрылымы
Бұл мақалада қазақ әдебиеттануында маңызды орын алатын «Сегізаяқ» поэтикалық формасы қарастырылады. «Сегізаяқ» – әр шумағы сегіз жолдан тұратын, 5 және 7–8 буынды жолдардың кезектесуі арқылы құрылатын өлең түрі. Абай Құнанбаев бұл форманы қазақ поэзиясына енгізіп, оның көмегімен философиялық, сыншылдық және дидактикалық ойларын жеткізген. Зерттеуде рифмалық ерекшеліктері, шумақ құрылымы және оның көркемдік мәні талданады. Бұл форманың өзбек әдеби дәстүрінде дәлме-дәл баламасы жоқ екендігі атап өтіледі.
Абай Құнанбаев, сегізаяқ, қазақ поэзиясы, поэтикалық форма, жанр, буын, рифма, әдебиеттану, көркемдік құрылым, абайтану
Авторлық құқық (c) 2025 Б.И. Кодирова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ағагелді Алланазаровтың Şol Bir Gezek Uçan İt (Bir Kez Uçan Köpek) атты шығармасы жөніндегі зерттеу
Бұл мақалада Ағагелді Алланазаровтың Şol Bir Gezek Uçan İt атты повесті табиғат аясында күшіктің жеке болмысын қалыптастыруға талпынысын суреттейтін өсу баяны шеңберінде қарастырылады. Повестің негізгі өзегі – жеке тұлғаның ішкі дамуы мен қоғамдық немқұрайдылық арасындағы қайшылық. Möngözlüje (Мөңгөзліже) атты күшіктің табыннан бөлініп қалғаннан кейінгі өмір үшін күресі және кездескен қиындықтары достық, қорқыныш, ынтымақтастық және әлеуметтік жатсыну тақырыптарымен ұштасып өрбиді. Шығармадағы кейіпкерлер – Лақ, Қыран, Түлкі, Тасбақа, Қасқыр, Ара, Жылан, Торғайлар – әрі жеке символдық мәнге, әрі түрікмен халқының құндылықтарын, әзіл-қалжыңын және мәдени санасының қабаттарын бейнелеуші қызметке ие. Баяндау тілі фразеологиялық байлығымен, еліктеуіш дыбыстарымен және ішкі диалогтарымен ерекшеленеді. Повесть сырттай балаларға арналған туынды болып көрінгенімен, көпқабатты құрылымы арқылы ересек оқырманға да, педагогке де тәрбиелік әрі мәдени талдау жасауға мүмкіндік береді.
Ағагелді Алланазаров, түрікмен әдебиеті, балалар әдебиеті, жануарлар туралы хикаялар, жеке тұлғалық қалыптасу
Авторлық құқық (c) 2025 Седанур Бенли, Сонер Сағлам (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қазақ рухани мәдениетінде поэзияның алатын орны ерекше. Адам және қоғам өмірінің ең көкейтесті, ең күрделі және маңызды мәселелерін қозғаған, толғаған, өмірге қажетті құндылықтарды егжей-тегжейіне жеткізе талдап, жіктеп беретін поэзия болды. Бұл мәселеде Абай поэзиясының орны ерекше. Абай поэзиясының тілі, шеберлігі, мазмұн тереңдігі, астары сайын далада тарап жатқан поэтикалық шығармалардан басқаша, өзгеше болды. Жай көзге ашыла қоймайтын адам табиғатының тылсым сырларын өте терең бейнелегені соншалық кейбір өлеңдерінің мән-мағынасын абайтанушылар әлі де талдау үстінде. Абай өлеңдерін бірден толық түсіне қоюдың оңай емес екендігін кезінде Ахмет Байтұрсынов атап айтқан еді.
Абай, ақын, қарасөздер, таным, толық адам
Авторлық құқық (c) 2025 А. Тұрсынбаева, Х.А. Шімшек (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Құдайберген Жұбанов бойынша Абай және оның поэзиясы
Құдайберген Жұбанов (1899–1938) – ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның аса көрнекті түркітанушысы және ағартушысы. Сталиннің қызыл қырғынының құрбаны болып, небәрі 38 жыл ғана өмір сүргеніне қарамастан, ол қазақ тілінің негізгі мәселелерін талдауға арналған көптеген ғылыми еңбектер жазып үлгерді. Алайда Жұбанов тек тілші ғана емес еді; ол қазақ әдебиеті мен оның өкілдерін бағалауға бағытталған маңызды зерттеулер де жүргізді. Солардың ішінде ең маңыздыларының бірі – қазіргі қазақ әдебиетінің негізін қалаушы деп танылған Абай Құнанбаевқа арналған «Абай – Қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласы. Бұл еңбегінде Жұбанов Абай поэтикасын қалыптастырған факторларды, ақынды нәрлендірген қайнар көздерді және оның Шағатай әдебиеті дәстүрінен бөлініп, өзіндік дара ақын болып қалыптасуын түсіндіреді. Дегенмен, сол дәуірдің саяси жағдайына байланысты Жұбановтың кейбір пайымдарынан Кеңес өкіметінің идеологиялық дискурсының ізі байқалады. Бұл зерттеуде Құдайберген Жұбановтың «Абай – Қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласында Абай Құнанбаевқа әдеби сын тұрғысынан қалай қарағаны талданып, кеңестік әдеби сын қалыптастырған қағидалардың оған қалай ықпал еткені айқындалады.
Абай Құнанбаев, Құдайберген Жұбанов, социалистік реализм, әдеби сын.
Авторлық құқық (c) 2025 Эджем Гүл Илек, Өмер Фарук Атеш (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Асқар Егеубаевтың көркем шығармашылығын талдау
Асқар Егеубаевтың шығармашылығын талдауда әдеби сын көркем шығармаға эстетикалық баға беріп ғана қоймай, бейнеленген өмір шындығының көркемдік шындыққа қалайша айналғандығын саралайды, оның мән-маңызын түсіндіреді, әдеби өмірдің бүгінгі ерекшелігін айқындап, бағыт сілтейді. Асқар Егеубаев поэтикасының ұлттық сипаты ақын шығармашылығының ерекше қыры. Ол өзін осы тұрғыда жан-жақты көрсете алған ірі ақын. Оның ұлтжанды, елсүйгіш ақын екенін, шығармаларындағы патриотизм мәселелерін туған жер мен халқының, оның салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының алдында тізе бүккен үлкен адамгершілігін өлеңдеріндегі ұлттық идеяларымен сабақтастыра жырлаған. Шығармашылығындағы әдеби сынның әдебиет тарихынан бір айырмашылығы ол – бүгінгі шығармаларды талдап, оларға қазіргі кезең талаптары тұрғысынан баға беру. Сын көне заманда туса да, ол ұзақ уақыт автордың тікелей көркем шығарманы ұнатуы немесе ұнатпауы дәрежесінен аса алмайды, және әдебиеттің жанрлары жіктеліп, өркен жая бастаған сайын әдеби сынының мақсаты мен міндеті де күшейе түседі. Сондай-ақ Асқар Егеубаевтың сыншылдық ой-пікірдің туу да, өркендеу тарихы әр кезеңде, әр әдебиетте әр қилы болды. Мақалада ақынның қазақ халқы мен оның өмірлік ұстанымдарына, ұлы тұлғаларына, қасиетті тілі мен киелі жеріне зор құрметпен қарайтынын сөз етіп қана қоймай, үлгі аларлық, өнегелі іс екенін ерекше айтқан жөн. Жалпы, ақын поэзиясындағы патриотизм мәселесінің ұрпақ тәрбиесіне зор үлес қосатыны сөз болады. Сан қилы талант иесінің, өмірдің сан алуан сырларын тілге тиек етіп, оны асқақ рухпен айтуы ақынның суреткерлік шеберлігінің, көркемдік шешімдер жасаудағы ұтқырлығының ғажайыптығын саралап айқындадық.
Авторлық құқық (c) 2025 Нұрсәуле Берікқызы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Рух пен сөз үндестігі: Мағжан, Абай және Жүсіп Баласағұн шығармаларындағы түркілік концептілер бірлігі
Бұл мақалада ХХ ғасырдың басындағы көрнекті ақын Мағжан Жұмабаевтың шығармаларындағы түркілік концептілер жүйесі жан-жақты қарастырылады. Зерттеу барысында ақын поэзиясында кездесетін «Күн», «Отан», «Бірлік», «Ерлік», «Аруақ», «Тәңір» сияқты ұғымдардың мән-мағынасы ашылып, олардың қазақ халқының тарихи жады мен ұлттық дүниетанымындағы орны мен қызметі талданады. Бұл концептілер тек тілдік құрал емес, сонымен қатар халықтың рухани болмысын бейнелейтін көркемдік-когнитивтік бірліктер ретінде бағаланады. Мағжан Жұмабаев – түркілік рухани мұраның жалғастырушысы ғана емес, оны жаңа заманның талаптарына сай түрлендіріп, қазақ әдебиетінде терең философиялық мазмұнмен өрнектей білген ақын. «Тәңір» мен «Аруақ» концептілері арқылы оның поэзиясында мифопоэтикалық, эпикалық сипаттармен қатар, тарихи және экзистенциалдық ой-түйіндер көрініс табады. Мақалада Мағжан поэзиясындағы бұл концептілер Абай Құнанбайұлы мен Жүсіп Баласағұн шығармаларымен салыстырылады. Түркілік дүниетанымның сабақтастығы мен көркемдік дәстүр жалғастығы мәселелері де сөз болады. Сонымен қатар, ақын лирикасындағы ұлттық мінез, фольклорлық дәстүрлер, мәдени кодтар мен тарихи сана мәселелері де қамтылады. Ақын шығармаларының тілдік көркемдігі, метафоралық өрнегі және поэтикалық құрылымы да назардан тыс қалмайды. Мағжан поэзиясы арқылы ұлттық сана мен идеяның жаңғыруы көркем тілде бейнеленіп, оның қазақ әдебиетіндегі орны айқындалады.
Мағжан Жұмабаев, концепт, түркілік дүниетаным, Құтты білік, Абай, лингвомәдениеттану
Авторлық құқық (c) 2025 Ж.С. Таласпаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ХХ ғасырдың басында қазақ тіліндегі математика ғылымының қалыптасып, дамуы
Мақалада көрнекті ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың қазақ тілінде математикалық терминдер жасаудағы ұстанымдары қарастырылады. Авторлар Сәтбаевтың «Алгебра» оқулығына сүйене отырып, терминжасамдағы әдіс-тәсілдерін, қазақ тілінің сөзжасамдық мүмкіндіктерін пайдаланудағы ерекшеліктерін талдайды. Ғалымның терминдерді ұлттық дүниетанымға жақындатуы, қазақ тұрмысына тән ұғымдар арқылы түсіндіруі, сондай-ақ халықаралық терминдерді қазақ тілінің дыбыстық заңдылығына бейімдеуі айқындалады. Мақалада Сәтбаевтың терминологиялық ұстанымдары Алаш зиялыларының қағидаларымен сабақтастырыла қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде Қ. Сәтбаевтың терминология саласына қосқан үлесі қазақ әдеби тілінің функционалды стильдерінің дамуына, ғылыми стильдің қалыптасуына ықпал еткені тұжырымдалады.
Авторлық құқық (c) 2025 Орынай Жұбай, Алмас Үдербаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай Құнанбайұлы өмір сүрген дәуірдегі тарихи оқиғалар, әлеуметтік және саяси жағдай
Қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танылған Абай Құнанбайұлы – қазіргі қазақ әдебиетінің ең ықпалды өкілі. Оның шығармалары, әсіресе «Қара сөздері» зерделенгенде, онда келтірілген ой-пікірлердің болашақ ұрпақты тәрбиелеуде маңызды рөл атқарғаны айқын көрінеді. Абай өз еңбектерінде дәуірінің әлеуметтік және саяси мәселелерін тұрақты түрде қозғап отырды, бұл оның өмір сүрген XIX ғасырдағы тарихи жағдайлармен тікелей байланысты. 1845–1904 жылдар аралығы Абайдың өмір сүрген кезеңін қамтып қана қоймай, қазақ даласының патшалық Ресейдің билігіне толық бағындырылуымен және империяның ыдырау үдерісінің жеделдеуымен ерекшеленді. Бұл күрделі кезеңде қазақ халқы алуан түрлі езгі мен ауыр салықтарға, саяси қысымға ұшырады. Соған қарамастан, Абай сынды тұлғалардың ықпалымен қазақ зиялылары ұлттың мәдени болмысын сақтап, ұлттық сананы оятуға қол жеткізді. Осы арқылы қазақ халқының тарихи сахнадағы орнын бекемдеуге үлес қосты. Дәл осы жағдайларда дүниеге келген Абай шығармалары халықтың күресін ғана бейнелеп қоймай, кейінгі тәуелсіздік қозғалыстарына бағыт-бағдар болған ағартушылық ойларымен ерекшеленеді. Абай Құнанбайұлының рухани мұрасын терең ұғыну үшін оның өмір сүрген дәуіріндегі әлеуметтік-саяси және тарихи ахуалды жан-жақты қарастыру қажет.
Авторлық құқық (c) 2025 Экрем Аян, Айшенур Кипер (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«Қорқыт ата кітабы» эпостарының жалпытүркілік этникалық-ұлттық идеяларды сақтаудағы рөлі
Мақалада «Қорқыт ата кітабы» эпостарының түркі халықтарының ортақ рухани мұрасы ретінде жалпытүркілік этникалық-ұлттық идеяларды сақтаудағы және дамытудағы іргелі рөлі ғылыми-теориялық тұрғыдан талданады. Зерттеу көрсеткендей, бұл эпостар тарихи жадының тасымалдаушысы ғана емес, сонымен қатар ұлттық бірегейлікті, мәдени мұраны және идеялық құндылықтарды қорғаудың маңызды құралы болып табылады. Эпостарда көрініс тапқан ерлік, отанға адалдық, отбасы мен қауымдастық бірлігі, діни және рухани беріктік сияқты мотивтер түркі этносының қалыптасу процесінде басты орын алады. Мақалада аталған мотивтердің жалпытүркілік ойлау жүйесіндегі қызметі қарастырылып, олардың уақыт пен кеңістік тұрғысынан өзектілігі негізделеді. Зерттеу нәтижесінде «Қорқыт ата кітабы» эпостары тек әзербайжан түркілерінің ғана емес, бүкіл түркі халықтарының ортақ мәдени кодексі ретінде бағаланып, жалпытүркілік бірегейлікті сақтауда және оны келер ұрпаққа жеткізуде стратегиялық маңызға ие екендігі анықталды. Сонымен қатар, бұл эпостар қазіргі түркі әлемінде ұлттық идеологияның негіздерін нығайту және мәдени интеграцияны тереңдету үшін маңызды интеллектуалдық әрі символдық ресурс ретінде қарастырылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Мехрибан Октайқызы Мамедова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Тіл білімі және нейроғылым: нейролигвистиканың заманауи мәселелері
Мақалада қазіргі таңдағы тіл білімінің интегративті ғылым ретіндегі сипаты зерделенген, білім алушылардың болашақ ғалым ретінде қалыптасуына ықпал ететін зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру, сөйлеу мәдениетін дамытып, зaмaн тaлaбынa caй cындaрлы ой aйтуы зерделенеді. Білім алушылардың нейролингвистикалық зерттеушілік дағдыларын қалыптастырудың негізгі аспектілері, бұл не үшін маңызды, студент зерттеу барысында қандай дағдыларды игереді, бұл әдіс жаңа білімді меңгерту барысында қаншалықты тиімді және білім алушының пәнге деген қызығушылығын арттыруға қаншалықты ықпал ететіндігі пайымдалады. Мақаланы жазу барысында нейролингвистиканың неврология мен лингвистиканың тоғысқан тұсындағы ғылыми пән екендігі пайымдалады. Нейролингвистика тіл жүйесі мен мидың қарым-қатынасын реттейді. Ми жарақатынан пайда болатын сөйлеудің бұзылуы орта ғасырлық медицинада да белгілі болатын. Оларды жүйелі түрде зерттеу CIC ғасырдың екінші жартысында басталды. Тілдік патологиямен айналысқан лингвистер: И.А. Бодуэн де Куртенэ, В.А Богородицкий, Л.Лурия, Л.С.Выготский афазияда байқалатын фонологиялық жүйенің құрылысын зерттеген. Мақалада когнитивтік лингвистика мен нейролингвистиканың өзара байланысы қарастырылады. Мақала сөйлеу әрекетін тану мен құрудың, тілді игерудің және квази-тілдік бірліктернінің негізін құрудағы мидың қызметін, мидағы үдерістерді зерттеуге арналған. Когнитивтік нейролингвистика сөйлеуді оның адаммен және оның танымымен қарым-қатынасында қарастырады. Бұл әлем туралы білімді жинақтаудың, жүйелеудің, өңдеудің және қолданудың негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырылатын ғылым саласы. Мақала когнитивті нейролингвистиканы тарихи-ғылыми және әдіснамалық талдауға арналған. Сонымен қатар мақалада нейролингвистика тіл философиясымен, когнитивтік лингвистика және жалпы тіл білімімен байланыста қарастырылады және нейролингвистика саласының одан әрі қарай дамудың басым бағыттары зерделенген. Қазіргі таңда коммуникативтік дағдылар маманның кәсіби білімі мен біліктілігіне қарамастан, маман біліктілігінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Сөйлесім әрекетінің тіл меңгертудегі рөлі коммуникативтік-дисскуссиондық саладағы, кәсіп пен мамандық негіздері, іскерлік коммуникация мәдениетін қамтитын пәндердің тоғысында меңгерілетін және аталған бағыттағы пәнаралық білім аймағы екендігі анық. Сөйлеу барысын зерделеп, талқылау барысында білім беру үдерісін жандандырып, білім алушылардың біліктілігін арттыруға барынша ықпал ететін әдістер мен дағдылар ұсынылды: саралау тапсырмасын беру, оқытудың алуан түрлі әдіс-тәсілдерін пайдалану. Айқындалған ұсыныстар ескеріле отырып, білім беру үдерісі мен зерттеу сабағы қайта жасақталды. Білім алушы сабақты жете меңгеруі үшін бірнеше сабақ қатарынан өзара логикалық байланысты циклдік сабақтар жүргізіп, оқушылардың іс-әрекеттері бақыланды, зерделенді. Сонымен қатар білім алушылардың өзара ынтымақтастығы да назардан тыс қалмады. Нәтижесінде барынша ұтымды әдісті саралау арқылы жетістікке жетуге болатындығы анықталды.
Тірек сөздер: нейролингвистика, нейрология, тіл философиясы, когнитивті нейролингвистика, дағды, қалыптастыру, әдістер, зерттеу, оңтайлы, пән, қызығушылық, меңгеру, арттыру, білім алушы, біліктілікті арттыру, ынтымақтастық.
Авторлық құқық (c) 2025 Назым Төлеева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай әлемі – тектілік пәлсапасының бастауы
Тектілік табиғатын зерделеу, оның халық пәлсапасына, ұғымдық кеңістігіне бойлау – бүгінгі елтанымдық ұстанымдар өрісінің еңселісі. Қазақ халқының «тек» сөзіне үлкен мағына беруі – өмір дәлелдеген ақиқат, заман қашаған шындық. Бүгінгі «генетика», «генофонд», «генетикалық код», «генетикалық ақпарат» сөздерінің ғылыми-танымдық дәйектемесі «тектілік» ұғымынан гөрі «шығу тегі», «қандық құрамы», «адамның физио-анатомиялық ерекшелігі», «гендер жиынтығы» сияқты мағыналардың тоғысынан бастау алса, «тек» сөзінің өзіне ғана тән семантикалық ой өрісі қазақ танымымен біте қайнасып, ұлттық ділі мен құндылықтарының қайталанбас шоқтығын құрайды. Қазақ үшін тек – саналы ұрпағының бастауы, өмірлік пәлсапасының арқауы, тамырлы сабақтастықтың ажырамас бірлігі. Осындай киелі бастаудан нәр ала қалыптасқан Абай шығармаларын талдау, ақынның өсу жолын зерделеу, ұлы сөз зергерінің танымдық өрісімен сабақтастықты анықтау тектілік пәлсапасының «адамтану» әлемінің құпиясымен астарласу, ішкі құндылықтарымен тоғыса өмірлік бағдарын анықтау мүмкіндіктерін өзектеуге жетелейді. Тегі мен тәрбиесі, өскен ортасы мен бойына жинаған өнегесі Абай шығармаларының өмірлік тәжірибесін таным көкжиегімен сабақтай отырып, саналы қағидаттар тізбегін саралағаны ақиқат. Бергісі Құнанбай, арғысы Өскенбай, Ырғызбай, Айдос Олжайұлы сияқты бабалар рухымен өсіп өнген Абайдың тектілігі айтулы билер мұратымен, аға сұлтан қайратымен қашалды. «... ары бар, ақылы бар, ұяты бар, ата-ананың қызынан ғапыл қалма!»-деп ақынның өзі жырлағандай, мақала аталар жолымен, бабалар мұратымен адам бойында қаланатын қасиеттер арқылы өмірлік ұстанымдар мен құндылықтар пәлсапасы өзектелетінін талдауға бағытталған.
Авторлық құқық (c) 2025 Эльмира Оразалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қазақ анимациясындағы Абай мұрасы: бала дискурсы және медиалингвистикалық бейімделу
Бұл мақалада Абай Құнанбайұлының тілдік-философиялық мұрасын қазіргі қазақ анимациялық медиамәтіндерінде бейімдеу үдерісі медиалингвистикалық және когнитивтік-прагматикалық тұрғыдан кешенді түрде талданады. Зерттеудің өзектілігі – анимациялық медиамәтіндердің балаларға ұлттық-рухани кодты сіңірудің ең тиімді, эмоционалды және көркем құралдарының біріне айналып отырғандығында. Зерттеудің мақсаты – Абай концептілерінің («ақыл», «жүрек», «қайрат», «ар», «еңбек», «адам болу») мультимедиалық дискурста қалай бейнеленетінін, қандай семиотикалық, интонациялық және когнитивтік тетіктер арқылы жүзеге асырылатынын анықтау. Зерттеу сапалық сипаттағы әдістерге негізделіп, контент-талдау, дискурстық және прагматикалық актілерді саралау, медиасемиотикалық карта жасау, концептуалды араласу теориясы мен лингвоконцептологиялық тәсілдер қолданылды. Мақалада зерттеу нысаны ретінде «Balapan» арнасында көрсетілген «Мұзбалақ», «Күлпаш», «Қойшы мен Ұры», «Ер Төстік» сияқты отандық анимациялық мультфильмдер таңдалды. Нәтижесінде Ұлы ойшылдың ілімі үш деңгейде бейімделетіні белгілі болды: дидактикалық – кеңес пен бұйрық үлгісіндегі тікелей репликалар арқылы, әрекеттік – кейіпкердің шешім қабылдауы арқылы, метафоралық – визуалды және интонациялық кодтар арқылы беріледі. Сонымен қатар зерттеу төрт теорияны: медиалингвистикан, бала дискурсы, когнитивтік-прагматика және лингвоконцептологияны өзара байланыста қарастырып, олардың арасындағы теориялық және әдіснамалық тартысты айқындайды. Бұл теориялардың әрқайсысы бала қабылдауыына әр қырынан ықпал етеді. Бірі көрнекілік пен интонацияға мән берсе, екіншісі ұғымдық тұтастықты сақтауға бағытталған. Зерттеу қорытындысы мультимедиалық бейімдеудің семиотикалық кешені ретіндегі маңызын көрсетіп, ұлттық таным мен тәрбиенің заманауи кодттау үлгісін ұсынады.
Авторлық құқық (c) 2025 Айнұр Абдыкадырова, Осман Йылдыз (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Сөз және сана кеңістігі: Абай шығармаларындағы адресаттық құрылым мен әлеуметтік мағына
Бұл мақалада Абай Құнанбайұлы шығармашылығындағы сөздің прагматикалық мәні мен әлеуметтік коды лингвистикалық тұрғыдан қарастыралады. Зерттеудің мақсаты – Абай сөзінің адресаттық құрылымын, прагматикалық қызметін, сондай-ақ оның қоғамдық сана мен моральдық құндылықтарды қалыптастырудағы рөлін талдау. Зерттеу бағыттары мен идеялары – сөздің әлеуметтік мәнін поэтикалық және дискурстық кеңістікте ашу, Абай шығармалары арқылы ұлттық сана мен рухани жаңғыру үдерісіндегі тілдің ықпалын көрсету, лингвистикалық құралдардың әлеуметтік мазмұнды қалай жеткізетінін анықтау. Абай тілінің коммуникативтік, тәрбиелік және дүниетанымдық функцияларын зерттеу арқылы қазіргі қазақ қоғамындағы рухани және тілдік жаңғыру мәселелеріне ғылыми негіз ұсыну. Абай шығармалары арқылы берілетін әлеуметтік кодтар мен құндылық жүйелері тіл білімінде адресаттық құрылыммен байланыстырылып, прагмалингвистикалық тұрғыдан сараланады. Зерттеу әдіснамасы – дискурс-талдау, прагмалингвистикалық және семантикалық талдау әдістері, стилистикалық және лексикалық құрылымдарды контенттік интерпретациялау. Зерттеу барысында Абай шығармаларындағы сөздің тыңдаушыға бағытталған прагматикалық сипаты мен оның қоғамдық-әлеуметтік мазмұны айқындалады. Диалогтік құрылымдардағы тілдік трансформациялар арқылы берілетін символдық және моральдық кодтардың қоғамды рухани кемелденуге бағыттайтын ықпалы дәлелденді. Абай шығармалары нақты төрт адресаттық құрылымға топтастырылып, сөздің құрылымдық пен мағыналық жүйелері ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды трансляциялау құралы ретінде танылды. Абай дискурсының прагматикалық кеңістігін зерделеу арқылы қазақ әдеби тілі мен қоғамдық сананың дамуындағы маңызды кезеңдер ғылыми тұрғыдан сипатталды. Сонымен қатар бұл зерттеу тіл мен ойлау, сөз бен сана арасындағы байланысты терең түсінуге мүмкіндік береді. Мақала нәтижелері қазақ тілін оқыту, әдебиеттану, дискурс теориясы, сөзтану, ұлттық сана қалыптастыруға бағытталған білім беру және мәдениет салаларында қолданыла алады.
Авторлық құқық (c) 2025 Б. Мырзабаева, Я. Шимшек (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай мен Бауыржан: ұлттық болмыстың екі қыры – ойшылдық пен батырлық
Қазақ руханиятының шамшырағында бірі жарқырап сәуле шашса, екіншісі сол сәуледен тараған тұлғалар – Абай мен Б.Момышұлы арасындағы сабақтастық қарастырылды. Қазақ әлемінің сыни ойлау дүниесінен орын алған азаматтар әлемді тану тұрғысынан ұлтының тілдік тұлғалары деп танылды. Абай ХІХ ғасырға дейінгі қазақтың дүниетанымына талғаммен сыни баға берді. Б.Момышұлы Абайдан басталған сыни пікірлерді ұлттық тұрғыда қарастырды. Абай таныған қазақ мінезі мен болмысына сын тұрғысынан қараған. Оның ойлары Абайдың мінезді түзеу, әділетке бас ию, адамзатты сүю ойларымен үндеседі. ХХ ғасырда дүлей соғысты көзімен көріп, санасынан өткізген Батыр бағалаушылық, әлемнің тілдік бейнесін қалыптастырудағы Абай арқылы өрістеген сөздердің метафоралық, экспрессивтік, образдық мәнін тұтастырушы тілдік тұлға деп сараланды. Абай ілімі адамгершілік пен ізгіліктің бастауы, адамның ісі мен әрекетіне баға берушілік, адамның орны туралы көзқарастары кезінде Алаш азаматтарын да қызықтырып, білім мен ғылымның әр саласына зерттеу бастатқан. Б.Момышұлы да соғыста адам мен оның өмірі, қазақ елінің болашағы туралы елге хат жазып, мемлекеттің тәуелсіздігі үшін жеке құрамда әскер жабдықтау ойы болған. Осы идеяның туындауына өз елінің биліктегі азаматтарының қарсы шығуы соғыстан соң Батырдың бейбіт өмірде қарсылық көрсетуі оның шығармашылығы арқылы жүзеге асты. Алаш азаматтарының мемлекеттің іргесінің беріктігіне жеке құрамда әскері болуы қажет деген идеясын көтеру үшін жастар тәрбиесіне қатысты ойын заманының қатал қиырларына қарамастан айтты. Жастарды батырлыққа, елін қорғауға тәрбиелеуге шақырды. Соғыста өзі де командир ретінде әрбір жауынгердің өміріне жауап беретіндігін ар-намыс, парыз бен борыш тұрғысынан дәлелдеді. Осыдан барып халқымыздың талай ғасырлар бойы ту еткен «батырлық» концепті жанданды. Абай таныған адамның баға жетпес байлық екендігін білді. Соғыстағы жеке адамның батырлық қасиеттерін зерделеді. Қазақтың қара сөзінен ойлы, шайырлы даналыққа жетелер шығармашылық әлемін жасады.
Авторлық құқық (c) 2025 А.А. Туймебекова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай қара сөздерінің тілді қолдану жағдайындағы әдеби аспектісі
Абай (Ибраһим) Құнанбаев – 1845-1904 жылдар аралығында өмір сүрген қазақтың ұлы ақыны, жазушысы, ойшылы, композиторы және саясаткері. Қазіргі қазақ әдебиетінің негізін салушы болып саналады. Оның әдеби қырына баға бергенде поэзияда да, прозада да шығармалар тудырғаны байқалады. Оның алған жан-жақты білімі оның поэзиядағы да, прозадағы да шығармаларының мазмұнының, тіл құрылымының, формалық ерекшеліктерінің өзіндік ерекшелігін қалыптастырады. Түркияда көптеген зерттеулер жүргізілген Абай өлеңдері стильдік тұрғыдан бағаланды. Бірақ оның прозалық шығармаларының да өзіндік стилі бар екені, бұл тақырыпта дербес академиялық зерттеулер жүргізілмегені байқалады. Бұл зерттеуде Абайдың «Қара сөз» деп аталатын 45 прозалық шығармасынан іріктеу әдісімен сөйлемдер іріктеліп алынып, оның прозада да әсерлі стилі бар екені айқындалуға тырысқан. Абай прозалық шығармаларында да стильдік ерекшелік танытып, оларды сан қырынан бағалауға болады. Бірақ бұл зерттеудің шектеулілігіне байланысты Абайдың «Қара сөздері» тоғыз тармақтан тұратын зерттеумен бағалануға тырысты. Зерттеу нәтижесінде Абай бұл әсерлілікке кейбір сөйлем түрлерін, монологтық немесе диалогтық мәнердегі шешендік сөздерді, дәйексөздерді қолдану арқылы жеткені анықталды. Бұл зерттеуде бағалана алмаған басқа стильдік элементтерге баға беру Абайдың қазақ тілін қолданудағы жетістігі мен прозаны поэтикалық стильге жақындатудағы көркемдік қабілетін айқынырақ ашып, абайтану ғылымына септігін тигізеді.
Авторлық құқық (c) 2025 Наджие Ата Йылдыз (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Етістік негізді сөз тудырушы тұлғалардың этимологиясы
Бұл мақалада түркі тілдеріндегі -ар, -ер, -ыр, -ір есімше тұлғаларының тарихи қалыптасуы, мағыналық және қызметтік ерекшеліктері, сондай-ақ этимологиясы қарастырылады. Түркі тілдеріндегі аталған қосымшалардың қолданысы, фонетикалық өзгерістері мен семантикалық даму үдерісі жан-жақты талданады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бұл тұлғалар тек шақтық мағына ғана емес, заттың сапалық белгісін де білдірген. Сонымен қатар, есімше тұлғаларының қазіргі түркі тілдеріндегі морфологиялық ерекшеліктері мен олардың сөйлем құрылымындағы орны талданады. Ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып, бұл тұлғалардың көне түркі тіліндегі бастапқы мәні мен қазіргі түркі тілдеріндегі беретін мағыналары салыстырылады. Зерттеу барысында тарихи-салыстырмалы әдіс қолданылып, есімше қосымшаларының грамматикалық қызметіне терең талдау жасалады. Сондай-ақ, мақалада қосымшалардың түркі тілдерінің диалектілік ерекшеліктерімен байланысы қарастырылып, олардың даму заңдылықтарына шолу жасалады. Есімше тұлғаларының қолданыс аясы ауызекі сөйлеу тілінде, халық ауыз әдебиетінде және жазба әдебиетте де сараланып көрсетіледі.
Авторлық құқық (c) 2025 С.Қ. Асанова, Қ.Т. Мұхамади (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада қазақ тілі синтаксис жүйесіндегі норма мәселесі қарастырылады. Тіл мәдениетінің өзекті мәселесінің бірі – норма. Жүйелілік, реттілік болып табылатын норма тілдің барлық көрінісінде, яғни қолданысының барлық түрінде орын алатын тілдік, әлеуметтік категория. Баяндауыштық формада жұмсалатын етістікті сөз тіркестердің қолданылуы норма тұрғысынан талданып, сипаттама беріледі. Сондай-ақ, синтаксис жүйесіндегі нормалар туралы айтқанда аналогияның да ықпалы сөз болады. Өзара синонимдес келетін формалардың бірі аналогия заңдылығынан пайда болады. Әрбір синтаксистік тұлғалардың синонимдік варианттарының болуына қарамастан олардың қолданылу нормасы бар. Синтаксистік тұлғалардың нормасы ең алдымен олардың тіркесу, жұмсалу ерекшеліктері грамматикалық қасиеттермен және жүйелілік қатынастармен анықталады. Осы мәселе де мақалада кеңінен қарастырылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Рая Дәрменқұлова, Мирамгүл Сарсембаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Профессор Қ. Жұбановтың морфологияға қатысты көзқарастары
Мақалада қазақ тіл білімінің іргетасын бекітушілердің көшбасшы, таланты түрколог Құдайбереген Қуанұлының еңбектеріндегі грамматикаға қатысты ғылыми ойларына талдау жасалған. Грамматикалық категориялардың тілдік қызметтері, анықтамалары мен терминдерінің ерекшеліктері және олардың басқа оқулықтарда берілуі арасындағы өзгешеліктері жөнінде де баяндалған. Морфологияда сөз таптастыру басты мәселелердің бірі болса, сөз таптастырудың теориялық қағидаларын қалыптастыруда ғалымның еңбектерінде айтылған ойлардың қазіргі ұстанымдармен сәйкес келетіндігі айтылған. «Қазақ тілі грамматикасы» еңбегінде берілген тіл білімі терминдері грамматикалық категориялардың анықтамалары мен теориялық сипаттамасын беруде қазіргі ғылыми оқулықтарда әлі күнге қолданылып келе жатқаны, грамматика ғылым, сөз тұлғасы, сөз бен ой, сөйлем және сөйлем мүшелері, өлі түбір, қосар сөз, туынды негіз, т.б. терминдерді кәдеге жаратып, оларды жаңа мазмұнда сипаттап, ғылыми талдау жасағаны туралы деректер келтірілген. Қазіргі ғылыми оқу құралдарындағы «жұрнақ» терминін «үстеу» деген атаумен не үшін алғанын ғылыми тұрғыда дәлелдеп, оған нақты мысалдар келтіргені, сөздерді сыртқы тұлғасының ерекшеліктеріне қарай алты түрге бөлгені де назардан тыс қалмаған. Тіл білімінің морфология саласындағы ғылыми категориялардың теориялық ерекшеліктерін, оның терминдерімен байланысына жан-жақты талдау жасап, кейінгі оқулықтарда морфологияға қатысты категорияларды танып-білуге, олардың анықтамаларын жасауға ғылыми тұрғыда негіз болғаны туралы түсінік берілген.
Авторлық құқық (c) 2025 Н.А. Садуакас, М.О. Миров (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Әлеуметтік желідегі қазақша мәтіндердегі норма мен узус мәселелері
Мақалада қазіргі коммуникацияның өзекті тақырыбы – виртуалды тілдік тұлғаны зерттеуге, интернет коммуникациядағы виртуалды тілдік тұлғаның лексико-семантикалық ерекшелігін сипаттауға бағытталды. Интернет коммуникация арқылы енген қазақ сөздік қорындағы динамикалық өзгерістер мәселесі соңғы жылдары ерекше өзектілікке ие болып отыр. Зерттеу жұмысы отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулеріне шолу жасаумен басталып, ерекшеліктері мен негізгі бағыттармен сипатталды. Әлеуметтік желі дискурсы мен оның мәтініне талдау жасаған ғылыми айналымда жүрген еңбектерді саралап, негізгі тұжырымдарын ой елегінен өткізіп, қажетті қорытындылар басшылыққа алынды. Зерттеудің мақсаты – әлеуметтік желідегі қолданыстардың лексика-семантикалық қасиеттер жиынтығын қарастыру. Мақалада қазақ тілді әлеуметтік желілерде коммуникацияның басты ерекшелігі виртуалды қарым-қатынаста қатысушының шынайы қатысушыны алмастыруы сөз етіледі. Әлеуметтік желіден жинақталған қазақша мәтіндердің құрылымына, лексикалық, грамматикалық сипатына талдау жасалды. Әлеуметтік желі дискурсы мәтіндерінің ерекшелігі баяндалды. Әлеуметтік желілердегі мәтіндер білім көзі емес, олар жаңалық немесе ойын-сауық ақпараты болып табылатыны, соған сәйкес оларда қысқа, бірақ мазмұнды ақпарат болуы керектігі айтылады, мәтіндегі ақпарат тек әріппен ғана емес, сурет, аудио және бейнежазба арқылы да берілетіндігі айтылды. Зерттеу материалдары ретінде Facebook және WhatsApp желілерінен мысалдар келтірілді. Зерттеу барысында қазақ тіліндегі мәтіндердегі фейсбук тіліндегі терминдердің қолданылуы, шетел сөздерінің белсенділігінің артуы, жат және төл сөздердің лексика-синтаксистік тіркесі, лексикалық сөздердің тіркесімі т.б. Нәтижесінде жинақталған материалдар негізінде әлеуметтік желідегі қазақ тіліндегі мәтіндердің грамматикалық (морфологиялық, синтаксистік) ерекшеліктері топтарға бөлініп, лингвистикалық талдау жасал Қазіргі қоғамдық санада тілдік қатынасты іске асыратын құрал ретінде әлеуметтік желінің тілдік бейнесін айқындайтын лингвистикалық бағыттағы зерттеулердің өзектілігін тудырды. Осы орайда желі қолданушылардың тілдік біліктілігін арттырудың маңызы өте зор.
Авторлық құқық (c) 2025 Ж. Сарсенбай, А. Ақжігітова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада Абай ойшылдың дүниетанымы мен қазақ санасына жасаған реформаторлығы «Ғақлия» сөздері негізінде қарастырылады. Ақынның тарихи қалыптасқан санадағы танымға реформа жасағаны – тек қазақ мақалдарын сынауы ғана емес, кейде біліп, кейде білмей айтылған тұжырымдарды қайтадан ойлы көзбен, сын көзімен қарап, санаға салмақ салғаны. Абай логикалық тұрғыдан терең ойлану арқылы кей ұғымдарды, пайымдауларды, тұжырымдарды әлі де тереңдете түсу қажеттігін алға тартады. Абайдың реформаторлығы – ұлттың ойлау жүйесіне, ұлт санасына, дүниетанымдық басты негіздеріне жаңа ойлау дағдыларын жасампаздықпен енгізген жаңалықтарында. Ол ақиқатты тану мен өзіңді танудың асыл жібін танып, тауып, қарапайым әдістер арқылы оңай түсінудің жүйесін көрсетті. Шындықты түсіндіру үшін ойлаудың қарапайым әдістерін пайдаланып, «Енді құдай тағала бір антұрғанға еңбексіз мал береді екен. Бір құдайдан тілеп, адал еңбек қылып, пайда іздеген кісінің еңбегін жандырмай, қатын-баласын жөндеп асырарлық та қылмай, кедей қылады екен. Ешкімге залалсыз бір момынды ауру қылып, қор қылады екен. Қайда бір ұры, залымның денін сау қылады екен. Әке-шешесі бір екі баланың бірін есті, бірін есер қылады екен» сынды әлемнің қарапайым тілдік бейнесі арқылы қабылданған жалған ойлау қалпының бұрыстығын бірін екіншісінен шығару әдісін қолдану арқылы дәлелдейді. Формальды логиканың бұл әдісін Сократ та осылай пайдаланған еді. Сократтық әдісті пайдалану арқылы қалың елдің өзі таныған тұжырымдарының қисынды-қисынсыздығын санамен ойлап, дұрыс пен бұрыстың арасын қайта салмақтауын, ақыл таразысына салуын ұсынады. Осылайша қайта ойлау қажеттігін қалыптап, танымның сыни тұрғыдан дамуына бағыттайды. Адамдар, көбінесе, санаға сіңген танымдық қалыптарға тәуелді. Бұл қалыпты кім, қашан енгізгені де белгісіз... әсіресе дінмен, саясатпен енген қалыптардан арылу оңай болмайды. Ал қалыпты бұзу – сыни ойлау деңгейіне жеткен жасампаз тұлғаларға тән. Абайдың жасампаздығы – осындай санада сақталған, қабылданған қалыпты бұза алғандығы, ақиқатқа жетудің дұрыс жолын меңзеп, өзін-өзі танудың оң жолын көрсетуі.
Авторлық құқық (c) 2025 А.Б. Салқынбай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қазақ әдебиетіндегі бала психологиясының көркем прозадағы көрінісі
Бұл мақалада бала психологиясын танудың ерекше әдісі – көрнекті адамдардың көркем әдебиеттегі өмірбаяндық шығармаларын талдау қарастырылады. Бұл әдісті көрнекті педагог-психолог П.Ф. Каптерев ұсынған және ол XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында балалар психологиясы мен педагогикада кеңінен қолданыс тапқан. Мұндай талдауға жүгіну бір жағынан балалық әлем туралы шынайы әрі құнды деректерді іздеуге, сондай-ақ оны зерттеудің объективті әдістерін табуға, екінші жағынан жазушылардың жаңа кейіпкер – баланың жан дүниесінің нәзік дамуын жан-жақты зерделеу ұмтылысына байланысты болды. Каптерев бұл таным әдісінің қолайлылығы, мүмкіндіктері, мақсаттары мен міндеттерін балалық шақтағы психикалық дамудың жүрісін зерттеу тұрғысынан негіздейді. Ол бұл үдерісті ішкі (тұқымқуалаушылық бейімділіктер, жеке тәжірибе мен қызмет, өзін-өзі тәрбиелеу) және сыртқы факторлардың (тұрмыс жағдайлары, қоршаған әлеуметтік және физикалық орта, отбасылық тәрбие, мектептегі білім беру) өзара әрекеттес жүйе ретінде қарастырады. Бұл зерттеу жан-жақтылық, тұтастық және дараландыру қағидаттарына сүйенеді. Каптерев бұл әдіс балалар психологиясындағы теориялық зерттеулерді алмастырмайды, керісінше оларды едәуір толықтырып, тексеруге, тұлғаның қалыптасуын көрнекі түрде көрсетуге, белгілі бір әсерлердің маңызын анықтауға және жаңа мәселелерді қоюға мүмкіндік беретінін айтады. Көркем әдеби шығармаларды талдай отырып, Каптерев мектепке дейінгі жастағы психикалық дамудың жалпы бейнесін, балалық шақтағы тұлғалық сипат пен көркемдік қабілеттің қалыптасу ерекшеліктерін, балалар типтерінің психологиялық ерекшеліктері мен олардың пайда болу шарттарын сипаттайды. XX ғасыр басындағы зерттеушілер үшін басты мәселе – көркем әдебиеттегі балалар типтерінің кең галереясын талдау, яғни мұрагерлік жағдайлармен қатар, ең алдымен балалар мен ересектер әлемінің өзара әрекеттесуінің шешуші әсері негізінде баланың жеке тұлғасының жас ерекшелігі мен даралық сипаттарын анықтау.
Авторлық құқық (c) 2025 Айгерим Касенова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Абай шығармаларындағы «сөз» концептісінің әлеуметтік мәні
Мақалада Абайдың құнды пікірлерінің бірі – «сөз» табиғатының әлеумет өміріндегі ең маңызды, мәнді құбылыс екенін өз шығармаларына арқау етуі қарастырылады. Абай – қазақ халқын жеті түнде адастырмас темірқазығы. Абай өзі өмір сүрген ортасына, халқына сын көзбен қарап, сол кезде белең алған халық арасына кең тараған әлеуметтік мәселелерді рушылдық, мансап қуу мен мал жинау сынды әдеттермен күресуді «сөзі» арқылы жеткізген. Өнер, білім, ғылымға көңіл бөлу адам баласын надандықтан құтқарар жол деп түсінген. Абай өлеңдері мен қара сөздері болашақ ұрпақ пен жалпы адамзатқа айтылған өсиет, ақыл айту мәнінде беріліп отырады. Ол тек лирикалық толғаныспен ішкі көңіл-күйін ақтарып оқырманын өзіне еліктіруді мақсат етпейді, ойын, сөзін ұғынатын әлеуметтік топты негізгі нысанаға алған болатын. Туған халқымен қоса адамзат баласына үлкен ой тастайды. Абайды ғұлама ғалым ретінде тануға болатын ғылыми концептінің бірі сөз, «сөз» ұғымын категория деңгейіне дейін өзіне тән поэтикалық, философиялық астарымен жеткізеді. Абай сөзтану ғылымының негізгі нысаны болып саналатын сөзге үлкен мән берген. Қазіргі уақытта мемлекеттік тіл статусына ие болған қазақ тілі сияқты іргелі тілдің сөзтану жүйесін тану оның практикалық мәні мен мазмұнына тікелей байланысты, сондықтан халық даналығында да Абай сияқты ойшылдар мен сөз зергерлері сөз маңызына арнап даналық ойларын айтып кеткен болатын. Сөзтану ғылымының ғылыми-теориялық мақсат-міндеттерінен басқа да қолданбалы сипаты тұрғысынан алатын орны айрықша күрделі сала болып келеді. Абай сөздің философиялық интеллектуалды мәнінің сипатына, көп функционалды табиғатының қызметіне ерекше мән берген. Абайдың сөз мәніне ерекше көңіл аударып, осы ғылым саласының әлеуметтік әрі эстетикалық сондай-ақ көп функционалды табиғатының қыр-сырын жеткізуге ерекше мән берген. Мақалада Ұлы Абайдың сөз, сөз мәні мен сапасы, әлеуметтік ролі туралы терең тұжырымдары мен ойлары сөзтану ғылымына тікелей қатысты болып келетіндігі талданады.
Авторлық құқық (c) 2025 Дина Алкебаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада Күлтегін жазбаларындағы, «Авестадағы», «Қабуснамадағы», Мөңке би, Қ.А. Иассауи, Ж.Баласағұн, Жүніс Еміре, Ә. Науайы, Мақтымқұлы, т.б. шығармаларындағы түркілік дүниетаным, түркілік ой-пікірлер он тоғызыншы ғасырда Абай арқылы соны серпінмен тұтас бір түрікшілдік ағым ретінде жалғаса түскендігі арнайы қарастырылады. Түркілік руханияттың көгінде жарық жұлдыз боп жанып, Шығыстық өркениеттің көрнекті өкілдері санатындағы Әл-Фараби, Иассауи, Низами, Физули, Науаи, Мақтымқұлы секілді ұлылармен бірге қазақ халқының ұлы перзенті Абайдың есімі де зор құрметпен аталады. Таяу Шығыс мәдениетін, тарихын зерттей жүріп, Абай Табри, Рабғузи, Рашид ал-Дин, Бабыр, Абулғазы Баһадур хан және басқаларының еңбектерімен танысты, сондай-ақ шығыстың діни ғалымдарының пайымдауындағы логика мен мұсылман правосы негіздерін де білді. Абай Таяу Шығыстың ежелгі мәдениеті ғана емес, сонымен бірге өз заманындағы мәдениетімен де жақсы таныс болатын. Ол татардың тұңғыш ағартушыларының еңбектерін де білетін.
Авторлық құқық (c) 2025 Дандай Ысқақұлы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Қазақ халқының ұлы перзенті Абай Құнанбаевтың туған халқы жайлы тұжырымдамалық пайымдаулары мен гуманизмге, жалпыадамзаттық мүддеге бағытталған ғибратты ойлары бүгінгі қазақ әлемінің рухани дамуының өзегіне алынуда. Мақала Абай шығармалары тіліндегі бинарлық қатынастарды сипаттайтын тілдік бірліктерді талдауға бағытталған. Көп қабатты бiр концепт бойына жинақталған идеялық таңбалар тiзбегi ортақ белгiлерге негiзделген мәндес ұғымдарды да, аралық ұғымдарды да, антиномиялық ұғымдарды да қамтиды. Әрбiр тiзбектiң полярлық шегi қарама-қарсы мәнмен тұйықталады. Философтар диалектиканың дуалистiк теориясына орай концепт ұғымын қарама-қайшылықтар бiрлiгi ретiнде тануы да осындан туындайды. Лингвистика ғылымы бойынша ноосфералық әлемдегi мұндай қарама-қарсылық коннекторлары тiлдiк әлемде бинарлық жұптар арқылы көрiнiс табады. Тілдегі бинарлық қатынастарды сипаттайтын тілдік бірліктер диалектикадағы қарама-қарсылықтың бірлігі мен күресі заңдылығымен ұштасып жатқан лингвофилософиялық құбылыс. Тұтастай алғанда тiл жүйелi құрылым, кешендi ноосфералық құбылыс болғанымен iшкi табиғаты қайшылыққа толы. Адамзат табиғаттың бiр бөлшегi саналатындықтан оның тiлi де табиғи микрокомпонент, әрi адамзаттың бар болмысын, өзге тiршiлiк иелерiнен ерекшелiгiн ашатын, адами танымды, сапаны айқындайтын, сондай-ақ белгiлi бiр тiлдiк қауымдастықтың немесе этностың ментальдық дара сипатын танытатын көп қырлы категория. Абай тіліндегі бинарлық қатынастар «өмір – өлім», «жан – тән», «бар – жоқ», «жақсы – жаман», «даналық – надандық» «имандылық – имансыздық», «әке – бала» т.б. оппозицияларды қамтиды. Абай тіліндегі бинарлық қатынастарды сипаттайтын лексемалардың этномәдени мазмұны ұлы ойшылдың күрделі ойлау жүйесі мен дүниетанымдық ерекшеліктерін айқындайды.
Авторлық құқық (c) 2025 Мағрипа Ескеева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0