«Қорқыт ата кітабы» тілінің синтаксисі: лингвомәдениеттанымдық аспект
DOI:
https://doi.org/10.71078/pj5sq708Түйін сөздер:
лингвомәдениеттану, синтаксис, «Қорқыт ата кітабы», әзірбайжан тілі, мәдени код, этникалық ойлау, эпос, менталитет, қарым-қатынас үлгілеріАңдатпа
Бұл мақалада «Қорқыт ата кітабы» эпопеясының синтаксистік жүйесі тілді мәдени мағынаның, этникалық жадының, халықтың дүниетанымының құралы ретінде қарастыратын лингвомәдени көзқарас тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – оғыз-әзербайжан этникалық тобының ұлттық дүниетанымын қалыптастыратын синтаксистік үлгілер мен мәдени кодтар арасындағы байланысты анықтау. Талдау эпос синтаксисі ұжымдық сананы, адамгершілік құндылықтарды, батырлық мінез-құлық мұраттарын көрсететін грамматикалық ғана емес, мәдени-семантикалық қызмет атқаратынын көрсетеді.
Ауызша дәстүрден бастау алатын, ритуалистік сипаттағы параллелизм, эллипсис, асиндетон, бұйрық рай сияқты синтаксистік белгілерге ерекше көңіл бөлінеді. Бұл конструкциялар намыс, отбасы, тағдыр және батылдық идеяларын қамтитын мәдени архетиптердің сөздік баламасы ретінде қызмет етеді. Мәтіннің синтаксистік ұйымдасуы көне ойдың танымдық және эмоционалдық үлгілерін ашады, оларда сөз – әрекет, сөйлеу – киелі күштің көрінісі ретінде қабылданады.
«Қорқыт ата кітабы» синтаксисі грамматикалық формалар мен мәдени мағыналардың өзара әрекеттесуінен таңбалар мен құндылықтардың тұрақты жүйесін тудыратын ұлттық сананың құрылымдық үлгісі ретінде шығады. Сонымен эпосқа лингвомәдени талдау жасау оның тілін тек филологиялық зерттеу объектісі ретінде ғана емес, сонымен қатар әзірбайжан халқының рухани дүниесінің, этникалық болмысының, тарихи жадының көрінісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
Ализаде, А.Г. (2001). Синтаксис древнетюркских памятников и его культурно-исторические функции. Нурлан.
Ахмедов, А. М. (1983). Китаби Деде Коркуд и формирование азербайджанского литературного языка. Элм.
Воробьёв, В. В. (1997). Лингвокультурология: теория и методы. Наука.
Гасымова, Ф. С. (2014). Язык и культура: типология синтаксических структур в азербайджанской поэтической традиции. Адильоглу.
Гумбольдт, В. фон. (1984). О различии строения человеческих языков и его влиянии на духовное развитие человечества. Прогресс.
Ибрагимов, Ш. А. (1989). Структура и стиль эпоса «Китаби Деде Коркуд». Язычы.
Azmun, Y. (2020). The new Dädä Qorqut tales from the recently found third manuscript. Journal of Old Turkic Studies.
Babayeva, E. (2007). The Book of Dede Korkut. Turkish Studies.
Ergin, M. (1997). Dede Korkut Kitabı. Türk Dil Kurumu.
Köprülü, M. F. (2006). Early Mystics in Turkish Literature. Routledge.
Lewis, G. (1974). The Book of Dede Korkut. Penguin Books.
Meeker, M. E. (1992). The Dede Korkut ethic. International Journal of Middle East Studies, 24(3), 395–417.
Reichl, K. (1992). Oral Epics of Central Asia. Indiana University Press.
Rentzsch, J. (2011). Modality in the Dede Qorqud Oğuznamələri. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae.
Rossi, E. (1952). Il Kitab-i Dede Qorqut. Vatican City.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Вафа Абдуллаева-Набиева (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
