Социолингвистические концепции ученого-социолингвиста Амана Абасилова
DOI:
https://doi.org/10.71078/b20dxb55Ключевые слова:
Аман Абасилов, социолингвистика, языковая политика, языковое планирование, языковая деколонизация, латинская графика, ономастика, терминология, язык дохода, тюркский мирАннотация
Процессы глобализации и языковой деколонизации требуют осмысления языковой политики постсоветских обществ на новой научно-теоретической основе. Цель статьи – систематизировать фундаментальные социолингвистические концепции ученого, профессора Амана Абасилова и определить их значимость для современного казахского языкознания и тюркского мира. Научная значимость исследования состоит в том, что концепции ученого впервые проанализированы как целостная парадигма, а практическая – в возможности прямого применения его предложений в государственных программах развития языковой политики. Работа опирается на методы теоретического анализа и синтеза, а также на дескриптивный, компаративный, контекстуальный и правовой анализ; эмпирическую базу составили монографии, учебные пособия, методические указания и аналитические статьи ученого, опубликованные в 2002–2026 годах. В результате концепции ученого систематизированы в рамках двенадцати тематических направлений; доказано их созвучие теории языковой витальности Дж. Фишмана и одновременно отличие от модели Б. Спольски деколониальной направленностью и лингвоэкономическим прагматизмом («язык дохода»). Установлено, что предложенные ученым идеи алфавитной реформы и «переозначивания» пространства представляют собой универсальную модель для социолингвистических исследований тюркского мира. Ценность исследования заключается в обогащении теоретического аппарата казахского языкознания понятиями «лингвистическая независимость», «лингвистическая шизофрения», «деколонизированная ономастика». Практическое значение выводов выражается в конкретных прикладных предложениях: интеграция преподавания профессионального казахского языка в вузах с системой «Казтест» и переориентация государственного финансирования развития языка с «проведения мероприятий» на «создание продукта».
Библиографические ссылки
Абасилов, А. (2002). Терминологияны жүйелеу – тіл дамытудың басты шарттарының бірі. Қазақ терминологиясының өзекті мәселелері: республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары (57–60-бб.). Астана.
Абасилов, А. (2016a). Әлеуметтік лингвистика: оқу құралы. Алматы: Palitra Press.
Абасилов, А. (2016b). Әлеуметтік лингвистика сөздігі: оқу құралы. Алматы: Palitra Press.
Абасилов, А. (2018). Жаңа қазақ әліпбиі: әлеуметтік лингвистикалық мәселелері, оларды шешу жолдары. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы, 2(123), 8–15. DOI: https://doi.org/10.32523/2616-678X-2018-123-2-8-15
Абасилов, А. (2020, 6 наурыз). Идея бар, нәтиже жоқ. Не істеу керек? Abai.kz.
Абасилов, А. (2021). Мемлекеттік тіл: әлеуметтік лингвистикалық проблемалары, оларды аймақтық тұрғыдан шешу жолдары: монография. Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты.
Абасилов, А. (2023a, 18 мамыр). Тіл саясаты: адамдар нені өзгерткісі келеді? Ана тілі. https://anatili.kazgazeta.kz/news/61842
Абасилов, А. (2023b, 16 қараша). Мемлекеттік тілді оқытуда бірізділік керек. Ана тілі. https://anatili.kazgazeta.kz/news/62478
Абасилов, А. (2025a). «Тіл меңгеру» ұғымы: әлеуметтік лингвистикалық сипаттамасы мен деңгейлері. Мемлекеттік тілді оқытудың деңгейлері мен сатылары: монография-оқулық (64–66-бб.). Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты.
Абасилов, А. (2025b). ЖОО-ның тілдік емес мамандықтарының қазақ тобындағы қазақ тілі мәселесі. Мемлекеттік тілді оқытудың деңгейлері мен сатылары: монография-оқулық (403-б.). Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты.
Абасилов, А. (2025c). Қазақстандағы тілдік отарсыздандыру: әлеуметтік лингвистикалық аспектілері мен проблемалары. Туған тіл, 4(46), 65–74.
Абасилов, А. (2025d). Авторлық жазба [Facebook парақшасындағы жазба]. https://www.facebook.com/share/p/1LHGc5qCbh/
Абасилов, А. (2026a, 27 ақпан). Қазақша сөйлеу «сәнді әрі тиімді» болған кезде, танымалдылық мәселесі өздігінен шешіледі. Inbusiness.kz.
Абасилов, А. (2026b). Тілдің әлеуметтік саралануы: лингвистикалық идеялардың бастауы мен дамуы. БҚИТУ хабаршысы, 1(37). https://ojs.wkitu.kz/ DOI: https://doi.org/10.62724/202610201
Абасилов, А. (2026c). «Мемлекеттік тіл» деген терминді «ресми тіл» деп ауыстыру керек. Inbusiness.kz. https://inbusiness.kz/kz/author_news/memlekettik-til-degen-termindi-resmi-til-dep-auystyru-kerek
Абасилов, А. (2026d). Ұлттың жанын ұлықтауымыз керек. Жалағаш жаршысы. https://new.zhalagash-zharshysy.kz/kogam/17539-ltty-zhanyn-lytauymyz-kerek.html
Абасилов, А., & Мадалхан, Д. (2015). Қызылорда қаласының эргонимдері. Тіл және қоғам, 4(42), 85–93.
Абасилов, А.М., & Әбілов, А.Ә. (2026). Қызылорда облысының эргонимдері: мемлекеттік қызметшілерге және кәсіпкерлерге арналған әдістемелік нұсқаулық. Қызылорда.
Абасилов, А.М., Әбілов, А.Ә., & Біләлов, С.У. (2025). Қызылорда облысы ойконимдері: монография. Қызылорда: Жиенай.
Байтұрсынұлы, А. (1992). Қазақша сөз жазушыларға. Тіл тағылымы (395-б.). Алматы: Ана тілі.
Жұбанұлы, Қ. (2013). Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі. Ғ. Әнес (құраст.), Қазақ тіл білімінің мәселелері (439-б.). Алматы: Абзал-Ай.
Сүлейменова, Э.Д., Шаймерденова, Н.Ж., & Аканова, Д.Х. (2007). Языки народов Казахстана: социолингвистический справочник. Алматы: Арман-ПВ.
Хасанұлы, Б. (1992). Ана тілі – ата мұра (қазақ тілінің жер жүзі тілдері жүйесіндегі алатын орны). Алматы: Жазушы.
Шаймерденова, Н.Ж. (2012). Языковая политика и этническая идентичность в социокультурном пространстве Казахстана. Алматы: Раритет.
Ferguson, C.A. (2020). Structuralist linguistics and language change. Berlin: De Gruyter Mouton.
Fishman, J.A. (2021). The sociology of language: An interdisciplinary social science approach to language in society. Berlin: De Gruyter Mouton.
Haugen, E. (2018). The ecology of language: Essays by Einar Haugen. Stanford: Stanford University Press.
Labov, W. (2018). Sociolinguistic patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Spolsky, B. (2021). Rethinking language policy. Edinburgh: Edinburgh University Press. DOI: https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781474485463.001.0001
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Ә.С. Сейтжанов, Д.А. Мадалхан (Автор)
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная.
Как цитировать
