Жағда Бабалықұлының этнографиялық мұраларының тіл аясын кеңейтуге әсері

Ғ.Б. Шойбекова

doi:10.71078/qqfda185

Авторлар

Ғ.Б. Шойбекова Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-9484-1318

DOI:

https://doi.org/10.71078/qqfda185

Түйін сөздер:

этнография, тұлғалар, халық дүниетанымы, сөздік құрам, түбір сөздер

Аңдатпа

Мақалада Жағда Бабалықұлының этнографиялық мұраларының тілмен байланысты қырлары сөз болады. Жағда Бабалықұлы қазақ халқының тәуелсіздігін алғаннан кейін тілінің дамуына, жұтылып бара жатқан дәстүрлерін жаңғырта отырып, сол арқылы тілдегі қазақы атаулардың қайта оралуына үлес қосқан ғалым екенін осы мақаладан көруге болады. Қазақтың сөздік қорында салт-санасымен, генімен бірге жасасып келе жатқан ұмытылуға болмайтын ұғымдарды қайта жаңғырткандығын этнографиямен түсіндіргенін көрсетіледі. Сонымен қатар этнографиялық этюдтердің өзі фреймдермен, сценарийлермен берілгендігін интерпретациялануымен түсіндіруге болады.

Жағда Бабалықұлының негізгі идеяларын көрсетуде теориялық (анализ, синтез, жалпылау, жүйелеу, топтастыру, іріктеу) жүзеге асырылады.

Зерттеу нәтижесінде ғалымның жинаған этнографиялық мұраларын бірнеше семантикалық топтарға бөліп, соған сәйкес талдаулар жасалып, тұжырымдар қалыптасты. Осы жіктелген семантикалық топтарға қарап, этнографтың этнографиялық ізденісінің аясы кең болғандығын көруімізге болады. Бұл мақаланың практикалық мәні қазақ халқының өмірлік білімін тілдік тұрғыдан жоғалмауын көздеп, сөздік құрамға қосылған сөздерден сөздік жасауға болатындығымен, сонымен қатар халық дүниетанымымен тілді байланыстыру – халықтың мұгншалықты ақылдылығын көрсететімен ерекшеленеді.

Зерттеуге Қ.Бегмановтың “Этнографпен әңгіме” атты этнографпен сұқбаты, ондағы айтылған ойлары пайдаланылды.

Автор туралы мәлімет

Ғ.Б. Шойбекова, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Әдебиеттер тізімі

Аронов, Қ. (1992). Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты [Филол.ғыл.канд.дис.] Алматы.

Бегманов, Қ. (2010). Этнографпен әңгіме.

Болғанбаев, Ә. (1998). Қазақ тілінің лексикологиясы. Мектеп.

Жанпейісов, Е. (1989). Этнокультурная лексика казахского языка.

Ивукина, Е.С. (2022). Этнолингвистика: современное состояние и перспективы. В Актуальные вопросы лингвистики, межкультурной коммуникации и методики преподавания иностранных языков в вузе: Материалы V Международной научно-практической конференции (с. 130–134). Изд-во УМЦ УПИ.

Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (3-том). (1978). Ғылым.

Қиянатұлы, Б. (1995, 2 маусым). Қазақ халқының дәстүрлік өлшемдері. Ана тілі.

Маслова, В.А. (2004). Культурно-национальная специфика русской фразеологии. Языки славянской культуры.

Мыңжасарқызы, Д. (2012, 22 қараша). Бабалықұлы Ж. Түркістан.

Смағұлова, Г.Н. (1998). Мағыналас фразологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері [Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация].

Толстой, Н.И. (1995). Язык и культура. В Язык и народная культура: Очерки по славянской мифологии и этнолингвистике (с. 27–40). Индрик.

Томанов, М. (1988). Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Мектеп.

Уәли, Н. (2025). Тілтанымдық зерттеулер (2-кітап). Асыл ЖК.

Шүкірұлы, С. (1978, 24 ақпан). Балама сөз байлығы. Қазақ әдебиеті.

Peeters, B. (2016). Applied ethnolinguistics is cultural linguistics, but is it cultural linguistics? International Journal of Language and Culture, 3(2), 137–160. DOI: https://doi.org/10.1075/ijolc.3.2.01pee

Riley, P. (2007). Language, culture and identity: An ethnolinguistic perspective. Continuum.